नेपाली कांग्रेस र अरविन्द ठाकुर

Nepali Congress ra Arbinda Thakur

ARBINDA THAKUR

दिनेश यादव

Arbind Thakur

प्रजातन्त्रका सेनानीमध्येका एक थिए, उनी । आफ्ना साथी दुर्गानन्द झासंग मिलेर २०१८ माघ ९ मा जनकपुरमा राजा महेन्द्रको गाडीमा बम आक्रमणको योजनाकार समेत थिए, उनी । उनी थिए, अरविन्द ठाकुर । ‘जिउ“दो सहिद’ ले चर्चित उनलाई आफ्नै पार्टीले हेला गरेकोमा दुखी थिए । ठाकुर नेपाली कांग्रेससंग आबद्ध थिए । उनका पिताको नाम श्यामसुन्दर ठाकुर र माताको नाम सितादेवी हो । उनी जनकपुरमा बस्थे । तर पछिल्लो समय अस्वस्थ्य भएपछि उनी राजधानीमा बस्दै आएका थिए । राष्ट्रिय सभाका पूर्वसांसद समेत रहेका अरविन्द ठाकुरलाई ‘जिउ“दा शहीद’ भन्ने कांग्रेसीजनको संख्या धेरै थियो । तर कांग्रेसबाटै सबैभन्दा बढी अपहेलित भएर बिते ।  लामो समयदेखि ढाडको समस्याबाट पीडित थिए । तर कांग्रेसका कुनै नेताले उनको सोधीखोजी समेत नगरेकोमा उनी आफूसंग भेटन आउने जो संगपनि दुखेसो पोख्ने गर्थे । तीनै दुखेसो र गुनासोसहित मंसिर १० गते सोमबार बिहान ६ बजे ललितपुरस्थित बिएन्डबी अस्पातलमा उनको निधन भयो । नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना र पुनस्र्थापनामा ठाकुरको ठूलो योगदान थियो ।  वि.सं. २०१७ पुÈ १ गते तत्कालीन राजा महेन्द्रले प्रजातन्त्रको अपदस्थपछि पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि उनी त्यसविरुद्ध सक्रिय भएका थिए । २०१८ माघ ९ गते जनकपुर भ्रमण्ँमा रहेका राजा महेन्द्रलाई बम प्रहारपछि राजनीतिको चार्चामा रहेका ठाकुरले सोही आरोपमा जनकपुर विमानस्थलबाटै पक्राउ परेका थिए । तत्कालीन सरकारले राजकाज मुद्दामा उनलाई फा“सीको सजाय सुनाए पनि नावालक भएको भन्दै कैद सजाय मात्र भोगेका थियो । सोही काण्डमा दुर्गानन्द झासहितलाई तत्कालीन सरकारले फा“सी दिएको थियो । २०१८ को बम काण्डमा १३ वर्Èका मात्र रहेका ठाकुरले २०३४ सम्म जेल सजाए भोगेका थिए । आजन्म काराबासको सजाय भोगिरहेका ठाकुर १६ वर्षपछि अन्तर्राष्ट्रिय दबावबाट २०३४ असोजमा रिहा भएका थिए । उनलाई ललितपुरस्थित नक्खु कारागारबाट मुक्त गरिएको थियो । चरमशारीरिक यातनाका कारण्ँ लामो समय देखि ढाडको समस्याबाट पिडीत ठाकुर २०५६ मा कांग्रेसले पार्टीका तर्फबाट राष्ट्रिय सभा सदस्य बनाएर सम्मान गर्न खोजेपछि उनी सन्तुष्ट भने थिएनन । जनकपुर बमकाण्डको प्रसंग चल्ने बितिकै अरविन्द ठाकुरको पनि चर्चा हुने गरेको छ । चर्चा हुनु चाही“ स्वभाविकै पनि हो ।  किनभने बमकाण्ड अभियोगमा गिरङ्खतार परेकामध्ये दुर्गानन्द झासंगै अरविन्द ठाकुर र दलसिंह थापा मगर थिए । यी तीन जनालाई फा“सीको सजाय सुनाइएको थियो । झालाई फा“सी दिइएपछि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा भएको चर्को विरोध खेप्न नसकेर तत्कालीन सरकारले ठाकुर र थापाको सजाय जन्मकैदमा परिवर्तन गरेको थियो । अरविन्द ठाकुर १६ वर्È ६ महिना जेलमा बसेर २०३४ सालमा रिहा भएका थिए । अरविन्द ठाकुर लामो समयदेखि बिरामी थिए । चार–पा“च महिनादेखि उनी काठमाडौंमै बसेर उपचार गराइरहेका थिए । उनीबारे जानकारी राख्नेहरु भन्छन्, , ‘ठाकुरको ढाडमा समस्या थियो । आन्द्रा बटारिएकाले पेटमा समस्या थियो । हरेकपटक खाना खानुअघि र पछि औÈधी अनिवार्य खानुपथ्र्यो । प्रोस्टेट ग्ल्यान्डमा समस्या थियो । रोगले उनको वृद्ध शरीर जर्जर भइसकेको थियो । उनी सत्ता, सरकार, पार्टी सबैसं“ग Ôुब्ध थिए । एउटा राजनीतिक कालखण्डमा आफूले जोखिम उठाएर ‘क्रान्ति’ का लागि गरेको योगदान सबैले बिर्से भनेर उनी घरि–घरि पिरिन्थे अनि असन्तुष्टि पोख्थे । उनको सबैभन्दा बढी रोÈ कांग्रेसप्रति रहने गथ्र्यो ।’ जिउदै छ“दा भेटघाट गर्न आउने आफन्तहरुलाई अरविन्द भन्थे ः  कांग्रेसमा मानवीयता नै रहेनछ । यसले मेरो बलिदानको कदर कहिल्यै गरेन । स्वास्थ्यका दृष्टिले अशक्त हु“दा पनि कांग्रेसका नेताहरूले औÈधोपचार के कसरी भइरहेको छ भनेर सोधपुछ समेत गरेन । एकपटक कांग्रस सरकारमा हु“दा राजनीतिक पीडित भनेर पचहत्तर हजार रुपैया“ पाएको थिए“, त्यो बाहेक मैले केही पाइन । अझ  पार्टीबाट स्वास्थ्य खर्च त पाउदै पाइन । छोराछोरी पढाउन छात्रवृत्ति पनि पार्टीले दिलाउन सकेन । मेरो स्वास्थ्य अवस्थाबारे सोधखोज गर्न कुनै कांग्रेसको नेता आएको छैन ।उनलाई २०७० भदौ २४ गते ‘बीपी राजनीतिक पुरस्कार’ प्रदान गरिएको थियो । अरविन्द ठाकुरको निधन भएपछि कांग्रेस सभापति सुशील कोइरालाले उनको पाथिर्व शरिरमा पार्टीको झण्डा ओढाएर श्रद्धाञ्जली अर्पण्ँ गरे ।  उपसभापति रामचन्द्र पौडेल, महामन्त्री प्रकाशमान सिंहसहित कांग्रेसका नेता तथा कार्यकर्ता श्रद्धाञ्जली दिन सानेपा पुगे । ठाकुरको पाथिर्व शरीरलाई श्रद्धाञ्जलीका लागि पार्टी कार्यालय सानेपामा अपरान्ह २ बजे सम्म राखियो ।  उनको पशुपति आर्यघाटमा अन्तिम संस्कार गरियो । कांग्रेसले ठाकुरको सम्मानमा मंसिर १० र ११ गते केन्द्रिय कार्यालय र देशभरिका पार्टी कार्यालयमा आधा झण्डा झुकाउने निणर््ँय ग¥यो । ठाकुरको गृह जिल्ला धनुÈामा श्रद्धाञ्जली सभा गरियो । कांग्रेस सभापति शुशिल कोइरालाले अरविन्द ठाकुर नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा प्रेरण्ाँका श्रोत भएको बताए ।  सभापति कोइरालाले  ‘ठाकुरले पु¥याएको योगदान कांग्रेस र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संधै स्मरण्ँीय रहने छन् ’ भनेर आफ्नो धर्म निर्वाह गरेको जस्तो मात्रै देखियो । उनी कांग्रेसबाट स“धै विरक्तिएर आक्रोश पोख्ने गरेपनि उनको शरीरमा कांग्रेसकै चार तार झण्डा बेरेर अन्त्येष्ठि गरियो । तर यतिले मात्रै ठाकुरको योगदानको कदर हु“दैन । संविधानसभा–२ मा कांग्रेसले मधेसबाट धेरै मत पाएको छ । अब त्यो मतको कदर गर्नका लागि पनि अरविन्द ठाकुरले देखेको सपना र उनले चिताएको कुरा कांग्रेसले पुरा गर्नुपर्छ । अरविन्द ठाकुर मुलुकमा दिगो प्रजातन्त्र, राजनीतिक स्थायित्वको चाहना संधै राख्दै आएका थिए । नेपालमा कुनैपनि वर्ग, सम्प्रदाय, समूहसंग कसैले विभेद नरोसो भन्ने चाहन्थे । यी चाहनाहरु पुरा गर्न सबैको ध्यान जाहोस् । साथै उनी संलग्न रहेको पार्टी नेपाली कांग्रेसले उनको नाममा स्मारक, प्रतिष्ठान गठन गर्नतर्फ उन्मुख हुनुपर्छ । मुलुकमा प्रजातन्त्रको बहालीका लागि उनले पु¥याएको योगदानको राज्यपक्षबाट पनि कदर हुनुपर्ने आबाज उठ्न थालेको छ । यो आबाजको सम्बोधन हुनुपर्छ । ठाकुरको निधनप्रति हाम्रो पनि गहिरो समवेदना । साथै, दिवंगत आत्माको चीर शान्तिको कामना गर्दै शोक सन्तप्त परिवारप्रति हार्दिक समवेदना पनि । 
बमकाण्ड र कांग्रेसमा आफ्नो संलग्नताबारे भन्थे ः बिहारस्थित एउटा विद्यालयमा पढ्दै गर्दा म भारतका क्रान्किारी नेता भगत सिंहको बारेमा लेखिएका पुस्तक खोजी खोजी पढ्थे । म भगत सिंहबाट प्रभावित भएर यता लागेको हो । पढाईसंगै उनका क्रान्तिका कुराले ममा एउटा साहस बढ्दै गएको थियो । संजोगनै भन्नुपर्ला म विद्यार्थी रहेकै बेला निर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई अपदस्थ गरी नेपालका तत्कालीन राजा महेन्द्रले ‘शाही कू’ गरेर सत्ता हडपेपछि नेपाली कांग्रेसले सशस्त्र संघर्ष शुरु गरेको थियो । शुरुमा सत्याग्रहमार्फत विरोध गरेको कांग्रेसले राज्यद्वारा दमन बढ्दै गएपछि सशस्त्र संघर्षको बाटो अख्तियार गर्न पुग्यो । कांग्रेसका सुवणर््ँ शमशेरको नेतृत्वमा सुरु भएको सशस्त्र विद्रोहमा म पनि सामेल भए“ । प्रहरी चौकी जलाएर हतियार लुट्ने, भन्सार कार्यालय जलाउने, पुल भत्काउनेलगायतका सशस्त्र गतिविधि हामी नेपाल–भारतका सीमा Ôेत्रमा बसेर गथ्र्यौं  । त्यसैक्रममा  २०१८ सालको कुरो हो, जयनगरबाट मैले नै जर्दाको डिब्बामा बम बोकेर आएको थिए“ । र त्यही बम महेन्द्ररमाथि हानिएको थियो । बम प्रहार दुर्गानन्द झाले गरेका थिए । मेरो जिम्मा जनकपुर एयरपोर्ट थियो । म बमसहित जनकपुरको एयरपोर्ट Ôेत्रमा राजाको पर्खाइमा थिए । तर मलाई सुरक्षाकर्मीले बमसहित पक्रे । म पक्राउ परेपछि सैन्य पोशकमै रहेका जनकपुर बमकाण्डका मुख्य सूत्राधारमध्येका एक दलसिंह थापासहितका युवाहरु भागेर वीरगञ्ज पुगे । त्यहा बहाहाकिमको घरमा कांग्रेसले विस्फोट गराएको सुन्दा म झनै हौस्सिए । बमकाण्डकै दिन म पक्राउ परेपनि थापा र झालाई चाही केहीदिन पछि समातेको थियो । राजतन्त्र उन्मूलन गर्न अरु युवाका लागि प्रेरण्ाँ बन्न सकु“ भनेर म बमकाण्डमा जोखिम उठाएर सहभागि भएको थिए“ । भगत सिंहबाट प्रेरित भएर मैले त्यो जोखिम उठाएको थिए“ । तर त्यसको मुल्यांकन नेताहरुले गरेनन् । मुलुकमा गण्ँतन्त्र आएको छ । राजतन्त्र उन्मूलन गरेर गण्ँतन्त्र ल्याउने संघर्Èमा लागेको हामी जस्ताको गण्ँतन्त्रमै चाहि“ कुनै कदर भएन, छैन । तर, प्रजातन्त्र बहाली भएपनि म जिल्ला कमिटीबाट माथि कहिल्यै पुगिन । तत्कालीन नेताहµ गिरिजाप्रसाद कोइराला र किशुनजीबीच राष्ट्रियसभामा मनोनीत गर्ने सदस्यहरूबाट विवाद बल्झिएपछि मेरो नाममा सहमति भएको हो , नत्र त्यो पनि हुन्थेन । प्रकाशमान सिहं, प्रदीप गिरी, ध्रुव शर्मालगायतले मलाई बागी उठाउने धम्की दिएपछि गिरिजाबाबु मलाई मनोनीत गर्न तयार हुनुभएको हो । बडो दुखद कुरो , एउटा संसदमा मनोनित गर्न पनि कांग्रेसलाई दबाब दिनुपरेको थियो । कांग्रेस भएरै जन्मेका उनी कांग्रेस भएरै मर्न चाहन्थे , त्यो भयो पनि । तर उनलाई कांग्रेसले निधनपछि मात्रै आफ्नो मान्यो । कांग्रेसमा एक÷दुई मधेसी बाहेक अन्यको अवस्था ठीक नरहेको यसले पनि पुष्टि गर्छ । तराई–मधेसका अधिकांश मानिस आफूलाई कांग्रेसका बफादार सिपाही त ठान्छन् तर कांग्रेसले संधै ‘खोला त¥यो लौरो विर्सियो’ जस्तै व्यवहार मधेसीसंग गर्दै आएको छ । 
सहिद साथीप्रतिको आस्था ः एउटा फोहर, पुरानो र गीता पुस्तक संधैका लागि सुरक्षित राख्न चाहन्थे अरविन्द ठाकुर । यी सामग्री चानचुन थिएन तर उनका लागि वहुमूल्य भने थिए । किनभने यी सामग्रीहरुमा मित्रताको सम्झना र माया“हरु गा“सिएको थियो । रुमालले उनलाई जेल जीवन र दुर्गानन्द झासंग बिताइएका पलहरुको झझल्को दिन काफी थियो । त्यसैले त्यसको संरक्षकको खोजीमा उनी अहोरात्र खटेका थिए । आफू संलग्न रहेको नेपाली कांग्रेस र त्यसका नेताहरुको घरदैलोमा पुगेर धेरै पटक उनले आफ्ना मित्र दुर्गानन्द झाको स्मृतिहरुको झलक दिने ती सामग्रीहरुको संरक्षण गरि दिन विन्ति भाउ विसाउने गरेका थिए । तर कसैले चासो समेत राखेनन् । सहिद दुर्गानन्द झालाई फांसी दिएपछि काठमाडौंको केन्द्रिय कारागारमा उनलाई रुमालसहितका सामग्री  प्रदान गरिएको थियो । गीता पुस्तक ‘मिस प्लेस’ भएपछि उनले त्यसको प्रतिकका रुपमा अर्को गीताकै पुस्तक खरिद गरि अरविन्दले घरमा राखेका थिए । रुमाल त उनले बा“चुञ्जेल अरविन्दले सुरक्षितनै राखेका थिए । उनी बा“चुञ्जेल ती रुमालको संरक्षण गरिदिने व्यक्तिको खोजी जारी राखेपनि निराश भएर गए । धेरै नेताहरुको घर पुगेर रुमाललाई संग्रहालयमा राखि दिन उनले गरेको आग्रह कसैले नसुनेको भनाई पटक–पटक राख्ने गरेका थिए । एकताका नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट संस्कृतिमन्त्री मिनेन्द्र रिजाल बन्दा पनि उनीसंग धेरै चोटी नेपालको संग्रहालयमा त्यो रुमाल राखि दिन विन्ति बिसाएका थिए । तर सुनिएन, उनी धेरै दिक्क मानेका थिए । उनी भन्थे, ‘जहा“ दुर्गानन्द झाकै उपेक्षा गरिएको, रुमालको संरक्षण त गर्ने कुरै भएन । ’ दुर्गानन्दका पत्निलाई कांग्रेसले सम्मान गर्न नसकेपछि महन्थ ठाकुरको नेतृत्वमा रहेको तमलोपाले विगतमा सभासद् बनाएको थियो । अरविन्द र दुर्गानन्द बम प्रहारको योजना र आक्रमण गरेको आरोपमा जेल जीवन विताइरहेका थिए । दुर्गानन्दलाई फा“सी दिइएपनि अरविन्द नावालिग भएकै कारण त्यसबाट उनी बचेका थिए । तर उनले जेलमा पाएको यातनालाई सम्झदा उनी भावविह्ल बन्ने गर्थे । उनी कांग्रेसमा जारी वंशवाद र परिवारबादबाट खिन्न थिए । काग्रेस पटक–पटक मन्त्रीमा गएपनि मधेसबाट सहिद बनेका नेपाली कांग्रेसका नेताहरुको नाममा आजसम्म कुनै प्रतिष्ठान, अस्पताल वा ट्रष्ट संचालन हुन नसकेकोमा उनी दुःखी थिए ।
अरविन्द ठाकुर सानो छ“दा ः ठाकुरले करीब चार वर्षअघि कान्तिपुरको बालकोसेली ‘कोपिला’(२०६६ पुस १२ को अंक)   मा आफ्नो बाल्यकाल सम्झ“दै यसरी भनेका थिए ः मेरी आमा सुन्दर हुनुको साथै सरल खालकी हुनुहुन्थयो । कम र विस्तारै बोल्नुहुन्थयो । उहा“को अनुहार बडो लोभलाग्दो थियो । उहा“ पनि बुबाजस्तै रामायण र महाभारतको कथा सुनाउनु हुन्थयो । मीठा खान पकाउनु हुन्थयो र खुवाउने गर्नुहुन्थ्यो । गर्मीको मौसम थियो । सा“भको कुरा हो । बुबासंगै म पराठा र तेलमा तारेको परबलको मीठो भूजिया खांदै कथा सुन्दै थिए“ । बुबा कथा सुनाउ“दै हुनुहुन्थ्यो र म पनि बुबासंगै खा“दै कथा सुन्दैै थिए“ । थाल रित्तो देखेपछि बीचबीचमा आमा परबलको भुजिया थपिदिने गर्नुहुन्थ्यो । खा“दै जा“दा सबै भुजिया सकिएछ । त्यो सम्पूर्ण परिवारका लागि बनाइएको रहेछ । हामी दुबै बाबुछोराले नै खाई सिध्याई सकेका पो रहेछौ । म खाईसकेर उठेपछि कराईमा तेलमात्र बा“की थियो । त्यहा“ परबलको एउटा चानो पनि थिएन । त्यो देखेर म साह्रै दुःखी भए, बुबाले पनि त्यो हेर्नुभयो । त्यो हेरे पनि बुबाले आमालाई किन आफ्ना लागि पनि नराखेको भन्दा आमाले हा“स्दै भन्नुभयो, ‘यो केही कुरै होइन । ’ त्यो उदारताको घटनापछि मेरो मनमा उहा“प्रति झन माया जागेर आयो । मैले मनमनै मानिस कतिको उदार बन्न सक्स भनेर मैले उहा“बाट सिके । बुबाले खाना खानेबेलामा महाभारत र रामायणको कथाहरु बडो तत्परताका साथ सुनाउने गर्नुहुन्थ्यो । म पनि ती कथामा बडो अभिरुचि राखि सुन्ने गर्थे । मलाई कथामा अब के होला ? भन्ने भइरहन्थ्यो । कथाहरु सुनेपछि मेरो मनमा पनि एउटा चरित्रवान र धनुषधारी (धनुष बोक्ने मान्छे)  बन्न मन लाग्यो । तर म सानो भएकाले त्यो धनु र का“ड मैले पाउन सकिन । त्यो धनु र का“ड प्राप्त गर्न खोजिरहेकै अवस्थामा एकदिन मैले गाउ“को पछाडीको पोखरीमा एउटा घटना देखें । आकाशमा उडिरहेको चरालाई एउटा केटोले गुलेली हानेर चरा खसालेको देखें । अनि मलाई गुलेलीको चाहना भयो । मैले पनि निकै मेहनतपछि एउटा गुलेली  फेला पारें । मैले केही मट्यांग्रा बनाए“ । चरा मार्न बिहानैदेखि यताउति आ“पको बगैंचातिर लाग्थे । तर मैले एउटा पनि चरा मार्न सकिन । म साह्रै दुःखी भए“ । म बडो एकाग्र भई चरालाई ताकेर गुलेली हान्थे । त्यसै क्रममा एकदिन म बिहानै गुलेली लिई आ“पको बगैचातिर जान लाग्दा अम्बोका रुखमाथि थुप्रै बुलबुल चराहरु देखें । एउटा बुलबुल चरा निस्प्राण भएर खस्यो । म बडो उल्लास र आनन्दपूर्वक त्यो खसेको चरा हेर्न गए“ । मैले त्यो चरा म¥यो कि ज्य«ूदै छ, थाहा पाउन खोजे । त्यो त मरिसकेको थियो । त्यो देखेपछि मेरो सबै उत्साह र उमंग एकैछिनमा दुःखमा परिणत भयो । म सोच्न थाले–मैले किन यो निरिह र सोझो चरालाई अनाहकमा मारें ? यो त मेरा लागि वीरता र पराक्रम पनि होइन । त्यसपछि मैले मनमनै यस्ता निरिह चरा नमार्ने अठोट गरे र मैले पछि काग र त्यस्तै दुस्ट चरालाई हेरै गुलेली हान्न थाले । (विभिन्न संचारमाध्यमहरुको सहयोगमा) 
ठाकुरसंग जोडिएका घटनाक्रमः

• २००६ फागुन ः धुनषा जिल्लाको लोहना गाउ“मा पिता श्यामसुन्दर ठाकुर र माता सितादेवीको कोखबाट जन्म । 
• २०१७ पुस १ ः राजा महेन्द्रले प्रजातन्त्र अपदस्थ गरेपछि पंचायती व्यवस्थाविरुद्ध संघर्षरत
• २०१८ माघ ९ ः तत्कालिन राजा महेन्द्रको जनकपुर भ्रमणको विरोध गर्दै प्रर्दशनमा सक्रिय । जनकपुर बमकाण्डको घटनामा कसुरदारी आरोप । जनकपुर एयरपोर्टबाट पक्राउ । १३ वर्षकै उमेरमा जेल ।
• २०३४ साल ः चरम यातनापछि १६ वर्षको जेल जिवनपछि रिहा 
• २०५६ साल ः नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट तत्कालिन राष्ट्रिय सभाको सदस्य ।
• २०७० भदौ २४ ः ९९ औं वीपी जन्मजयन्तीको अवसरमा वीपी संग्राहलयद्वारा ‘वीपी राजनीतिक पुरस्कार’ प्रदान । एक लाख राशीको उक्त पुरस्कार पाई सम्मानित हुने उनी पहिलो राजनीतिकर्मी बने ।
• २०७० मंसिर १० ः ६५ वर्ष उमेरमा निधन ।