पत्रकारिताको हतारो : शीर्षकले बनाउने गलत सामाजिक छाप !

आज (भदौ १० गते) को 'द राईजीङ नेपाल'को प्रथम पृष्ठमा 'Madhes records higher number of girl rape cases'शीर्षकमा समाचार प्रकाशित छ । गैर सरकारी संस्था 'इन्सेक' को यो समाचारअनलाइन संस्करणमा पनि प्रकाशित छ । समाचारको शीर्षकमा 'higher number' अन्य प्रदेशको तथ्याङ्क तुलना नगरी लेख्न मिल्छ ?? एउटा प्रदेशको तथ्याङ्क दिएर यसरी लेख्नुले 'मधेशीहरूलाई बलत्कारी' भनेर डाम्न त खोजिएको होइन ?? भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ । समाचारको 'लिड'मा उल्लेखित विववरण र शैलीलाई शीर्षकमा नपछ्याउँदा समस्या देखिन्छ ।

उपरोक्त विषय सञ्चार माध्यमको भाषागत शुद्धता, पत्रकारिताको आचारसंहिता र सामाजिक संवेदनशीलताका दृष्टिले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र विचारणीय छ । यस विषयलाई दुई भागमा छुट्याएर विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. शीर्षकको भाषा र तुलनात्मक सन्तुलन (Journalistic Accuracy)

अन्य प्रदेशसँग तुलना नगरी 'higher number' लेख्न मिल्छ कि मिल्दैन ? सञ्चार माध्यमको सिद्धान्त अनुसार यसरी लेख्नु त्रुटिपूर्ण मानिन्छ ।

​तुलनात्मक शब्दको प्रयोग: ‘Higher’ (उच्च/बढी) शब्द आफैँमा एक तुलनात्मक (Comparative) शब्द हो । मधेश प्रदेशको तथ्याङ्कलाई अन्य प्रदेशसँग तुलना गरिएको छैन । त्यसैले यो शब्दको प्रयोग तथ्याङ्कशास्त्रीय र सम्पादकीय दृष्टिले गलत छ ।

​तथ्याङ्कको स्पष्टता: रिपोर्टमा मधेश प्रदेशभित्रै "वयस्क महिलाको तुलनामा बालिकाहरूको संख्या बढी छ" (Girls vs Women) भनिएको छ (जुन लिडमा पनि छ), अत: शीर्षक "Madhes records higher number of girl rape cases than women" हुनुपर्थ्यो । तर, दोस्रो पक्ष (काठमाडौँ/अन्य प्रदेश वा महिलाको संख्या) उल्लेख नगरी सिधै "Higher" लेख्दा पाठकमा भ्रम सिर्जना हुन्छ ।

​खबरको सनसनीकरण: नेपालका राष्ट्रिय मिडियाहरूमा धेरैजसो अङ्ग्रेजी रूपान्तरण (Translation) गर्दा वा छोटो शीर्षक राख्दा संवेदनशीलता ध्यान नदिई सनसनीपूर्ण (Sensational) शब्द छान्ने कमजोरी देखिन्छ । यहि कमजोरी यहाँ दोहरिएको छ ।

​२. के यसले मधेशी समुदायलाई नै 'डाम्न' खोजिएको हो? (Media Bias & Stereotyping)

​यस प्रश्नलाई दुईवटा पाटोबाट हेर्न सकिन्छ:

​सचेत नियत कि सम्पादकीय असक्षमता (Editorial Negligence):

नेपालका मूलधारका मिडिया (विशेष गरी सरकारी स्वामित्वको 'द राइजिङ नेपाल' जस्ता सञ्चारमाध्यम) मा बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र क्षेत्रीय संवेदनशीलताको ज्ञान वा चेतनाको कमी देखिन्छ । प्रायः यस्ता गल्तीहरू संस्थागत विभेदकारी नियतभन्दा पनि 'भाषागत असवधानी' र 'अपरिपक्व सम्पादन' का कारण हुन्छन् ।

​सामाजिक प्रभाव (Stigmatization):

नियत जेसुकै भए पनि, यस्ता आधा-अधुरा वा गलत शीर्षकले समाजमा "स्टीरियोटाइप" (Stereotyping) वा निश्चित क्षेत्र/समुदायप्रति नकारात्मक धारणा बनाउन मद्दत गर्छ । अपराध जुनसुकै भूगोल वा समुदायमा हुन सक्छ (प्रहरीको तथ्याङ्कमा अन्य प्रदेशहरूमा पनि बलात्कारका घटना ठूलो संख्यामा छन् !)। कुनै एउटा प्रदेशको मात्र तथ्याङ्कलाई बिना-तुलना "बढी/उच्च" भनेर देखाउँदा त्यस क्षेत्रका जनताप्रति पूर्वाग्रह सिर्जना हुने जोखिम पक्कै रहन्छ ।

तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्दा मिडियाले यथार्थ र वस्तुनिष्ठ (Objective) हुनुपर्छ । कुनै तुलनात्मक आधार नदिई 'Higher' जस्ता शब्द प्रयोग गर्नु मिडियाको भाषागत र सम्पादकीय त्रुटि हो । यसले समुदायमा नकारात्मक सन्देश जाने भएकाले सञ्चारमाध्यम र प्रेस काउन्सिल जस्ता निकाय यस्ता शीर्षक र शब्दावलीप्रति थप संवेदनशील हुनैपर् छ।

Nepali media bias, Madhes news headline, Journalistic ethics Nepal,Media stereotyping,INSEC report Madhes, Misleading media headlines,द राइजिङ नेपाल (The Rising Nepal), मधेश समाचार र तथ्याङ्क