गोरखापत्र दैनिकमा प्रकाशित एउटा छोटो समाचारमा पत्रकारले सिक्नुपर्ने पाठ थुप्रो छ (हेर्नुस:सर्टस्क्रिन) । पत्रकारिताको दृष्टिले समाचारमा केही गम्भीर त्रुटिहरू देखिन्छन्, जसले यसको विश्वसनीयता र प्रभावकारिता कमजोर बनाउँछ ।
प्रमुख त्रुटिहरू
स्रोत अस्पष्टता: समाचारमा महिला मजदुरको भनाइ उद्धृत गरिएको छ, तर सरकारी तथ्यांक, श्रम कार्यालय वा आधिकारिक अध्ययनको आधार प्रस्तुत गरिएको छैन । यसले समाचारलाई व्यक्तिगत गुनासोमा मात्र सीमित बनाउँछ ।
सांख्यिकीय अभाव: पुरुष र महिलाको ज्यालामा भिन्नता उल्लेख गरिएको छ, तर कति प्रतिशत महिला प्रभावित छन्, कति क्षेत्रमा यस्तो विभेद छ भन्ने तथ्याङ्क छैन।
सन्तुलनको कमी: समाचारमा महिला मजदुरको आवाज मात्र छ । नियोक्ता, पुरुष मजदुर वा स्थानीय निकायको दृष्टिकोण समावेश गरिएको छैन । पत्रकारितामा बहुपक्षीयता आवश्यक हुन्छ ।
प्रसङ्गीय पृष्ठभूमि: नेपालमा श्रम कानुनले समान कामको समान ज्याला सुनिश्चित गर्ने प्रावधान छ। तर समाचारले कानुनी पृष्ठभूमि वा नीति–नियमको उल्लेख गरेको छैन ।
भाषिक असन्तुलन: “भोकभोकै बस्नुपर्ने बाध्यता” जस्ता वाक्यांश भावनात्मक छन्, तर पत्रकारितामा तथ्यपरक र संयमित भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ । समाचारले महिला मजदुरको पीडा र विभेद उजागर गरेको छ, तर पत्रकारिताको दृष्टिले यसलाई अझ सशक्त बनाउन स्रोत स्पष्टता, तथ्याङ्कीय आधार, बहुपक्षीय दृष्टिकोण, कानुनी प्रसङ्ग, र संयमित भाषा आवश्यक हुन्छ।
उल्लेख गरिएको अंश — “मुख्य बाली, धान, गहुँ, दाल, तरकारीको उत्पादन” — मा पत्रकारिताको दृष्टिले केही त्रुटिहरू छन्:
त्रुटिहरूशब्दावली असंगति: “मुख्य बाली” भनेपछि फेरि धान, गहुँ, दाल, तरकारी सूचीकरण गरिएको छ । तर “मुख्य बाली” शब्दले सामान्य श्रेणी जनाउँछ, त्यसपछि सूचीमा “तरकारी” जस्तो व्यापक श्रेणी राख्दा असंगति हुन्छ ।
वर्गीकरण अस्पष्टता: धान, गहुँ, दाल स्पष्ट रूपमा अनाज वा दलहन हुन्, तर तरकारी भने सब्जीको समूह हो। एउटै स्तरमा राख्दा वैज्ञानिक वा कृषि वर्गीकरणमा भ्रम पैदा हुन्छ ।
तथ्यपरक अपूर्णता: सप्तरीको “मुख्य बाली” भन्नाले केवल यी चारवटा मात्र होइन, अन्य महत्त्वपूर्ण बाली (जस्तै मकै, तेलहन, आलु आदि) पनि समावेश हुन्छन् । समाचारले सम्पूर्णता नदिएको छ ।
भाषिक पुनरावृत्ति: “मुख्य बाली” र “उत्पादन” शब्द एकै वाक्यमा दोहोरिएको छ, जसले वाक्यलाई भारी बनाउँछ । यसलाई यसरी लेख्दा स्पष्ट हुन्छ:
“सप्तरीमा धान, गहुँ, दाल तथा तरकारी प्रमुख बालीका रूपमा उत्पादन हुँदै आएका छन् ।"
ठीकै देख्नुभयो। समाचारमा धान रोपाइँको मौसम (असार महिना) उल्लेख गरिएको छ, तर त्यसै सन्दर्भमा “दिनभरमा एक कट्ठा धान काट्नमर्ने बाध्यता” भन्ने वाक्य प्रयोग गरिएको छ।
त्रुटि
ऋतु असंगति: असार महिनामा नेपालमा धान रोपाइँ हुन्छ, धान काट्ने काम त चैत–बैशाख वा कार्तिक–मङ्सिरतिर मात्र हुन्छ। त्यसैले रोपाइँको बेला “धान काट्ने” भनाइ तथ्यगत रूपमा गलत छ।
समयगत भ्रम: समाचारले कृषिको चक्र (रोपाइँ, बढ्ने, काट्ने) स्पष्ट पार्न सकेको छैन। यसले पाठकलाई कृषि प्रक्रियाबारे भ्रमित बनाउँछ।
भाषिक असावधानी: सम्भवतः पत्रकारले “धान रोप्ने” भन्न खोज्दा “धान काट्ने” लेखिएको हो। यस्तो असावधानीले समाचारको विश्वसनीयता घटाउँछ।
यसलाई यसरी लेख्दा स्पष्ट हुन्छ:
“दिनभरमा एक कट्ठा धान रोप्दा पनि महिलाले पाँच सयदेखि सात सय रुपैयाँ मात्र पाउने गरेको गुनासो गरेका छन्।
■दिनेश यादव
चलू हँसबाक कोनो,
आब बहाना खोजी,
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी ।
बहुत उड़लौंह अकास में,
पंख पसारि कए,
आब माटि कए चूमी,
मन कए संवारि कए ।
अपन धरती सँ जुड़ल,
कोनो जमाना खोजी,
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी ।
चलू हँसबाक कोनो,
आब बहाना खोजी,
चलू हँसबाक कोनो,
आब बहाना खोजी ।
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी,
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी ।
जिंदगीक अहि रण में,
कतेको संग छुटल,
कतेको हँसैत चेहरा,
अपनहि सँ रुठल ।
कतेको के टुटल मोन,
जोड़बाक बहाना खोजी,
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी ।
बीत गेल कते राति,
अनहारक साया में,
भटकैत रहलौंह मुदा,
मायाक काया में ।
आब अन्हरिया रातिक,
नव बिहान खोजी,
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी ।
चलू हँसबाक कोनो,
आब बहाना खोजी,
चलू हँसबाक कोनो,
आब बहाना खोजी ।
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी,
कतहु दुःख नहि होए,
से ठिकाना खोजी ।
