Thursday, 11 December 2025
जनकपुरधामक इतिहास लेखनमे प्रमाणिकता आ चुनौती (Authenticity and Challenges in Writing the History of Janakpur Dham)
–दिनेश यादव
उपेन्द्र नागवंशीक समीक्षा कठोर भेलाक बाद ई आवश्यक छल । एहि समीक्षा सँ जनकपुरधामक इतिहास लेखनमे भेल त्रुटि उजागर भेल आ भविष्यमे प्रमाणिक, खोजमूलक आ व्यवस्थित इतिहास लेखनक आवश्यकता स्पष्ट भेल। शशिक पुस्तक आधुनिक जनकपुरधामक सामाजिक–राजनीतिक आयाम केँ जीवन्त बनबैत अछि, मुदा प्राचीन मिथिला–विदेह–तिरहुतक इतिहासमे ठोस साक्ष्यक अभाव आ तथ्याङ्कीय त्रुटि पुस्तक केँ कमजोर बनबैत अछि । जनकपुरधामक इतिहास लेखन आब अनुमान आ किवदन्तीमे सीमित नहि रहि, प्रमाणिक अनुसन्धान पर आधारित होबाक चाही ।
विदेह–मिथिला–तिरहुत क्षेत्रक ऐतिहासिक महत्व अत्यन्त गहिरगर अछि । एहि भूभागक सांस्कृतिक, धार्मिक आ सामाजिक योगदान दक्षिण एशियाक सभ्यताक विकासमे विशेष स्थान रखैत अछि । मुदा एहि क्षेत्रक प्रमाणिक इतिहास लेखनमे आजुक दिन धरि ठोस साक्ष्यक अभाव देखाइत अछि । प्राचीन मिथिला वा जनकपुरधामक इतिहास लेखनमे श्रुति, ब्राह्मणवादी साहित्य आ किवदन्तीक प्रभाव हावी रहल अछि, जे तथ्यपरक अनुसन्धान केँ कमजोर करैत अछि ।
शशिक पुस्तक आ नागवंशीक समीक्षा:
श्यामसुन्दर शशिद्वारा लिखित जनकपुरधामके इतिहास जनकपुरधामक ऐतिहासिक आयाम केँ समेटबाक प्रयास अछि । प्रयास प्रशंसनीय अछि, मुदा पत्रकार उपेन्द्र नागवंशी जनकपुर टुडेक विचार पृष्ठमे प्रकाशित समीक्षा मे पुस्तकक विभिन्न कमजोरी उजागर कएलनि ।
तथ्याङ्कीय त्रुटि आ विरोधाभासः
जनक वंशक कालावधि (३००–६०० ई.पू. बनाम ७२५ ई.पू.) मे असंगति ।
महाभारत युद्धक समय ई.पू. ९५० उल्लेख, जे ऐतिहासिक दृष्टि सँ असंगत ।
नगर पञ्चायत गठन वर्ष (२०१६ बनाम २०१७) आ रेल्वे सञ्चालन वर्ष (१९८२ बनाम १९९२) मे विरोधाभास ।
शैलीगत कमजोरी :
पत्रकारितामुखी भाषा प्रयोग सँ इतिहास भ्रमित भेल अछि ।
पहिल भागक प्रसंग दोसर भागमे पुनः दोहरायल ।
जनकपुर उपमहानगरपालिकाक प्राचीन स्थलसभक इतिहास पर्याप्त रूपेँ समाविष्ट नहि भेल ।
प्रमाणिक इतिहास लेखनक आवश्यकता:
नागवंशीक टिप्पणी अनुसार, पुरातात्त्विक उत्खनन, अभिलेखीय अध्ययन, मौखिक परम्पराक व्यवस्थित संकलन आ प्रमाणिक स्रोतक पुष्टि बिना लिखल इतिहास अमूर्त भऽ जाइत अछि । कालक्रम, वर्ष, वंशावली आ घटनाक्रम केँ प्रमाणिक स्रोत सँ पुष्टि नगरी प्रस्तुत करब पाठकप्रति अन्याय अछि ।
भविष्यक लेल सुझाव:
विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था आ स्थानीय निकाय सँ सहकार्य कए प्रमाणिक इतिहास लेखन केँ प्रोत्साहन देब जरुरी अछि । तथ्याङ्कीय त्रुटि केँ सुधार करतै आगामी संस्करण केँ व्यवस्थित बनाबक आवश्यक अछि । पत्रकारितामुखी शैली सँ अलग, सरल आ खोजमूलक इतिहास लेखन शैली अपनाबक सेहो जरुरी अछि । प्राचीन स्थलसबके इतिहास केँ पर्याप्त रूपेँ समाविष्ट करब अति आवश्यक अछि ।
उपेन्द्र नागवंशीक समीक्षा कठोर भेलाक बाद ई आवश्यक छल । एहि समीक्षा सँ जनकपुरधामक इतिहास लेखनमे भेल त्रुटि उजागर भेल आ भविष्यमे प्रमाणिक, खोजमूलक आ व्यवस्थित इतिहास लेखनक आवश्यकता स्पष्ट भेल। शशिक पुस्तक आधुनिक जनकपुरधामक सामाजिक–राजनीतिक आयाम केँ जीवन्त बनबैत अछि, मुदा प्राचीन मिथिला–विदेह–तिरहुतक इतिहासमे ठोस साक्ष्यक अभाव आ तथ्याङ्कीय त्रुटि पुस्तक केँ कमजोर बनबैत अछि । जनकपुरधामक इतिहास लेखन आब अनुमान आ किवदन्तीमे सीमित नहि रहि, प्रमाणिक अनुसन्धान पर आधारित होबाक चाही । एहिके लेल मिथिला–विदेह–तिरहुत क्षेत्रक गौरवशाली इतिहास केँ विश्वसामु विश्वसनीय रूपेँ प्रस्तुत कएल जा सकैत अछि ।
Tuesday, 21 October 2025
'हुक्कापाती' वा 'हुक्कालोली' : प्रकृतिको वरदान र समृद्धिको आह्वान
●नेपालको मधेश क्षेत्रमा दीपावली (लक्ष्मी पूजा) को अवसरमा एउटा विशिष्ट परम्पराले घर-आँगनलाई सुशोभित गर्छ। यो हो - जुटको डाँठ (संठी) वा रारी (खर/झार) बाट बनाइएको एक विशेष आकृतिलाई घरको छाना वा छतमा राख्ने चलन, जसलाई स्थानीय भाषामा कतै 'हुक्कापाती' त कतै 'हुक्कालोली' भनेर चिनिन्छ। मधेश क्षेत्रको एक विशिष्ट एवं मौलिक परम्परा, जसले प्रकृति र अध्यात्मलाई जोड्छ।
दिनेश यादव
'हुक्कापाती' वा 'हुक्कालोली' पूर्ण रूपमा प्राकृतिक सामग्री—जुटको डाँठ, खर र जुटको रेसाबाट बनाइन्छ । यो परम्पराले मानिस र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ । यसले हामीलाई सिकाउँछ कि हाम्रो सुख र समृद्धि प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो उपयोग र संरक्षणमा निर्भर गर्दछ । यो प्रकृतिको सम्मान गर्ने एउटा सुन्दर माध्यम हो ।
यस प्रकारका हस्तकलाहरू प्राय: परिवारका सदस्यहरू मिलेर बनाउँछन् । यसले पुस्तान्तरणको ज्ञान र सीपलाई जोगाउँछ र परिवार तथा समुदायबीचको सहकार्य र सामूहिकताको भावनालाई प्रवर्द्धन गर्दछ ।
दीपावलीको मुख्य पर्व नै धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा हो । यो 'हुक्कापाती'लाई घरको सबैभन्दा माथिल्लो भाग (छाना/छत) मा राख्दा, यो एक प्रकारले देवी लक्ष्मीलाई घरमा स्वागत गर्नको लागि तयार पारिएको 'उच्च आसन' वा 'ध्वजा' को रूपमा लिइन्छ ।
जुटको डाँठ र खर जस्ता वस्तुलाई धार्मिक अनुष्ठानहरूमा पवित्र मानिन्छ। यी वस्तुको संयोजनबाट बनेको 'हुक्कापाती' ले घरको वातावरणमा सकारात्मक ऊर्जाको प्रवाह गर्ने, दुष्ट आत्मा वा नकरात्मक शक्तिलाई टाढा राख्ने र घरलाई शुद्ध बनाउने धार्मिक विश्वास छ। परापूर्वकालदेखि यो विश्वास चल्दै आएको छ कि 'हुक्कापाती' ले घरलाई विभिन्न प्राकृतिक विपत्तिबाट बचाउँछ । यसलाई छतमा राख्दा देवी-देवताको कृपाले घर आगलागी, हुरी-बतास वा चट्याङ जस्ता प्रकोपबाट सुरक्षित रहन्छ भन्ने जनविश्वास छ । यो परम्परा केवल भौतिक सुरक्षाका लागि मात्र होइन । यो परिवारमा सुख, शान्ति, आरोग्य र दिगो समृद्धि भित्र्याउने कामनाको प्रतीक पनि हो । यसलाई वर्षभरि घरमा धन, अन्न र खुसीको भण्डार भरिरहोस् भन्ने प्रार्थनाका रूपमा लिइन्छ ।
दीपावलीको उज्यालोमा छतमा राखिएको यो सरल आकृतिले पर्यावरण मैत्री जीवनशैली, पारिवारिक सद्भाव र अटूट धार्मिक आस्थाको सन्देश दिन्छ । यो परम्परा हामी सबैका लागि एउटा प्रेरणा हो, जसले सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै प्रकृतिसँग एकाकार भएर बाँच्न सिकाउँछ । यो परम्परा केवल घर सजाउने माध्यम मात्र नभई, यो प्रकृति, भक्ति, र सामुहिक उत्सवको एक गहिरो अनुष्ठान हो । यो 'हुक्कापाती' महिनौंसम्म छतमा रहन्छ, जसले वर्षभरि घरलाई दैवी सुरक्षा प्रदान गरोस् भन्ने कामना गर्दछ ।
लक्ष्मी पूजाको साँझ, परिवारका ज्येष्ठ नागरिक वा घरमूलीले विशेष ठूलो आकारको हुक्कापाती (हुक्कालोली) तयार पार्छन् । यसमा आगो बालिन्छ । आगो बालिएको हुक्कालोलीलाई अत्यन्तै श्रद्धाभावका साथ पहिले गृह देउता घर (गोसाईं घर/कुलदेवताको स्थान) मा देखाइन्छ । त्यसपछि त्यो प्रज्वलित हुक्कालोलीलाई घरको प्रत्येक कोठा, भण्डार कक्ष र गाई-बस्तु राखिने गोठ सम्म परिक्रमा गराइन्छ । यो परिक्रमाका क्रममा घरमूलीले भक्तिभावका साथ देवी लक्ष्मीसँग आर्शिवाद माग्दै 'भत्याउने' (स्तुति गर्ने) गर्छन्। उनीहरूको कामना यस्तो हुन्छ:
'घरमा सुख, शान्ति, समृद्धि कायम होस् । काल-कष्ट, दु:ख-पीडा हरण होस् । कसैकै नजर-गुजर (नकारात्मक दृष्टि) नलागोस्।'
यो अनुष्ठानले भौतिक सम्पत्तिसँगै पारिवारिक स्वास्थ्य, सुरक्षा र मानसिक शान्ति को कामना गर्दछ । यसले घरलाई बाहिरी नकरात्मक शक्ति र दुष्ट नजरबाट जोगाउने एउटा दैवी सुरक्षा घेरा निर्माण गर्छ भन्ने विश्वास छ ।
गृह अनुष्ठान सम्पन्न भएपछि, बालबालिका, केटाकेटी र किशोरकिशोरीहरू एकत्रित भई सार्वजनिक र खुला स्थानमा सामूहिक रूपमा 'हुक्कापाती खेल्ने' चलन सुरु हुन्छ । यो खेलको क्रममा 'हुकापाती शुरू रहे' भन्दै सामूहिक उद्घोष गरिन्छ । यो उद्घोष आफैँमा एक प्रकारको सांस्कृतिक अनुष्ठान हो, जसले उल्लास र ऊर्जाको प्रवाह गर्दछ । नजिकै थरी-थरीका पाटाका पड्काउने र आतिसवाजी (पटाका) गर्ने गरिन्छ, जसले दीपावलीको रौनकतालाई पराकाष्ठामा पुर्याउँछ । हुक्कापातीको आगो र पटाकाको प्रकाशले समाजमा नयाँ उमङ्ग र उत्साहको सञ्चार गर्दछ ।
अन्त्यमा, मधेशको ‘हुक्कापाती’ परम्परा केवल दीपावलीको एउटा अनुष्ठान मात्र नभई, यो प्रकृति, भक्ति र सामूहिक जीवनशैलीको एउटा जीवन्त पाठ हो । यसले हामीलाई वास्तविक समृद्धि तब प्राप्त हुन्छ, जब हामी प्रकृतिलाई सम्मान गछौं, हाम्रो घरलाई ऊर्जावान राख्छौं र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, परिवार तथा समुदायमा सुख–शान्ति कायम गर्न सामूहिक रुपमा कामना गर्छौ । सरल जूटको डाँठले बोकेको यो गहिरो अर्थ आजको युगमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण र प्रेरणादायी छ ।
Sunday, 28 September 2025
नेपालक संदर्भमे 'सर' के स्त्रीलिङ्ग 'सराइन' कतेक उचित वा अनुचित ?
< अउर उदाहरणक सुझाव जँ आगू अउर शब्दक लिंग-निरपेक्ष रूप वा वैकल्पिक प्रयोगक विचार करब, त' निम्नलिखित विचार क' सकैत छी: - वकिल (वकील): 'वकिलनी'क बदला 'वकिल' लिंग-निरपेक्ष। - कर्मचारी: 'महिला कर्मचारी'क बदला केवल 'कर्मचारी'। -पत्रकार: 'पत्रकारनी'क बदला 'पत्रकार'। नेपालमे लिंग-निरपेक्ष शब्दक प्रयोग लैंगिक समानताक लेल महत्वपूर्ण छै, आ 'शिक्षक', 'अध्यक्ष', 'डाक्टर', 'प्रहरी', 'नेता' जकां शब्द एकर उदाहरण छै। मैथिलीमे 'सराइन' जकां नव शब्द रचनात्मक छै, मुदा एकर प्रयोग लेल सामाजिक आ औपचारिक संदर्भमे विचार जरूरी छै।
Wednesday, 3 September 2025
मैथिली मानकीकरणके नाम पर 'फतबा' के ओरियान !
Monday, 1 September 2025
काका’क बात ! (#मैथिली लघुकथा)
अमेरिकामे क्रियाशील संस्था 'एसोसिएसन अप नेपाली तराइयन इन अमेरिका (एएनटीए) अर्थात् 'एन्टा'के 8म् महाधिवेशन तथा 20म् वार्षिकोत्सवके अवसरमे प्रकाशित 'सोभेनियर'मे छपल मैथिली लघुकथा ! 
रमेशके गामसँ राजधानी ऐला एक सप्ताह भ' गेल रहैक । राजधानी एलाक बादो गामक मुटकुन काका'क मोन ओकरा पड़ैत अछि। गाममे रहैत काल काका संग भेल संवाद आब रमेशके जीवन, परिवार, समाज आ देशक विकास लेल सूत्र जेकाँ बुझाइतछ ।
मुटकुन काका एक दिन मोनक बात बजैत कहलनि, ‘बाबू! तूँ सभ गाम छोड़ि क' बाहर चलि गेलहँ, नीक कएलहँ। एत' त' आब रहबाक स्थिति नहि रहल अछि। किछु कथित अगुआ लोकनि गामकेँ बर्बाद क' देलक अछि । घर-घरमे झगड़ा लगा देलक अछि....!’
मुटकुन काका निरंतर बाजि रहल छलाह। बीचमे रोकि क' रमेश पुछलक, ‘काका! के अगुआ? के-के छथि ओ लोकनि ?’
काका (थोड़ेक कड़क स्वरमे): ‘हैट ! गामक बच्चा-बच्चा जनैत अछि । सभसँ पुछह, कहि देतह। हम बूढ़ा छी, नाम नहि लेब । भित्तोमे कान होइत छै। जँ केओ सुनि देलक त' ओ लोकनि मैदान (खुला दिशा-पिशाबक स्थान), पैनछुवा , चौरचरण (पशु चरबाक स्थान) सब बंद करबाक हुकुम द' देत। फेर हम गरीब...!'
मुटकुन काकाक बात सुनि क' हुनकर मनमे भय देखल जा सकैत छल । रमेशक’ ओह निष्कर्ष छलैक।
रमेश (काकाक काँध पर हाथ राखि क' हुनकर मुंह दिस तकैत): ‘काका ! एहो युगमा अहाँ डराइत छी ?’
काका खिसिआ गेलनि। चारू कात तकैत गमछासँ पगड़ी कसि क' बाँधलनि आ कहलनि, ‘ रमेश बाबू! हम डरायल नहि छी, फालतू झंझटमे पड़' नहि चाहैत छी...। हमरा पर पंचैती बसाय देत से डर अछि । पंचैतीमे खैनी-बिडी, सुपारी जे खर्च करए पडैक छैक…। पंचैतीक नाम पर किछु बेरोजगार लोकक दिन एही तरहेँ कटैत अछि।’
गाममे रोज होइत फालतू पंचैतीक प्रति मुटकुन काकाक आक्रोश सुनि रमेश हुनकर पहिल बात पर ध्यान देबाक प्रयास कएलनि। पुछलनि, ‘काका ! कक्कर-कक्कर घरमे झगड़ा अछि ?’
काका : ‘कहब कठिन अछि, रमेश बाबू। कक्कर-कक्कर नाम कहब...?’ लंबा साँस लैत काका आगाँ कहलनि, ‘रमेश बाबू ! जई घरमे सहोदर भाइ-भाइमे प्रेम होइत अछि, जेठ-बड़केँ सम्मान भेटैत अछि, ओत' भगवानक वास होइत अछि। प्रेम टूटल त' रामायण लिखायल, संपत्ति बाँटल त' महाभारत । मनुष्यक पतन तखन शुरू होइत अछि, जखन ओ अपनाकेँ गिराब' लेल दोसरसँ सलाह लेब शुरू करैत अछि...!’
मुटकुन काका रमेशसँ समय पुछलनि, बिहानक ११ बजल छल। जलखोई करबाक रमेशक आग्रह पर काका कहलनि, ‘स्नान-ध्यानक बादे करब …! ‘ एतेक बाजैत काका पुरनी पोखरी दिस चलि गेलाह। रमेश , काकाके अंतिम बात पर सोचैत सोफा पर बैसल रहल। - दिनेश यादव (लेखक/पत्रकार/अध्येयता), राजगढ-06, फकिरा, सप्तरी (मधेश प्रदेश)
Sunday, 31 August 2025
अन्न–धन लक्ष्मी
यो कथा रामभरोस कापडिको मैथिली कथासंग्रह ‘एन्टिवायरस’ मा प्रकाशित ‘अन्न–धन
लक्ष्मी’ को पत्रकार दिनेश यादवले गर्नुभएको नेपाली अनुवाद हो । यो कथा कान्तिपुर
दैनिकमा ९ कात्तिक २०७६ को कोशेली परिशिष्टमा प्रकाशित छ ।
-रामभरोस कापडि ‘भ्रमर’
कार्तिक ९, २०७६, कान्तिपुर (कोसेली)
कुनै एउटा राजमार्गको तल बग्दै गरेको जीवित नदीमाथि बनेको पुल । साठी–सत्तरी मिटर लम्बाइ हुनुपर्छ । तल हरियो–कञ्चन पानी बगिरहेको छ । एउटी युवती जो अत्यन्तै राम्री छिन्, सुरुवाल–कुर्थामा सजिएकी तिनी पुलको रेलिङ समातेर धेरै समयअघिबाट तल नदीको पानीतिर हेरिरहेकी छन् । अर्थात् तिनी पुलबाट तलको दूरी नापिरहेकी छन् । त्यसै बेला एक जना पुरुष पूर्वबाट पश्चिमतिर पुल हुँदै गइरहेका देखिन्छन् । युवतीले जब एउटा पुरुष आफूतिरै आइरहेको देख्छिन्, उनको अनुहारमा केही क्षणकै लागि भए पनि प्रसन्नता बिजुली चम्केको जस्तो भान हुन्छ । फेरि तिनी पुरानै कुरो तलको पानीतिर हेर्न थाल्छिन् ।
पुरुष नजिकै आउँछन् । उनको चाल–ढालले लाग्छ कि उनलाई युवतीको त्यहाँ उभिनुको कुनै मतलबै छैन । उनी ती युवतीप्रति कुनै ध्यानै नदिएको जस्तो देखिन्छन् । पाइन्ट–सर्ट लगाएका ती पुरुष पच्चीस–छब्बीस वर्षभन्दा बढी उमेरका सायद थिएनन् । ती युवक जब सहज भावबाट आफूतिर नहेरीकनै अगाडि हुइँकिन्छन्, तब युवतीको चेतना फर्किन्छ । तिनी आश्चर्य मान्दै युवकतिर हेर्न पुग्छिन् । तिनलाई यो लागिरहेको थियो कि ती युवकले आफूलाई यो अवस्था देखेपछि एकपटक सोधपुछ गर्लान् । अर्थात् कुनै किसिमबाट प्रतिक्रिया जनाउनेछन् । त्यो नभएपछि युवती केही बेर विचलित हुन्छिन् । टाउको पश्चिमतिर फर्काउँदै युवकलाई सम्बोधित गर्दै आफ्नोतर्फ ध्यान केन्द्रित गराउँछिन् । युवती– ‘हजुर, सुन्नुस् त ।’ युवक केही बेर यताउत्ति हेर्छन् कसैलाई आफ्नो अगाडि र पछाडि नदेखेपछि आवाजतिर आफ्नो मुन्टो उठाउँछन् । युवती– ‘म तपाईंलाई नै बोलाइरहेकी छु ।’ युवक– (युवक केही वेर आश्चर्यमा पर्छन् अनि सोच्छन्ः अनजान कुनै युवती नजिक एक्लै जानु उचित/अनुचित, सम्भवतः त्यही गुनधुन गर्न थाल्छन् । ) युवती– ‘यता आउनु न ?’ युवक– ‘के कुरो होला ?’ युवती केही नरम भावमा भन्छिन्, ‘तपाईं यता आएपछि पो त !’ युवक अलिक धकाउँदै युवतीको नजिक पुग्छन् । ती युवतीको आँखामा प्रश्नवाचक दृष्टिले हेर्छन् । युवती– ‘(आश्वस्त पार्दै) यहाँ कुनै प्रकारको शंका–उपशंकाको गुन्जाइस छैन । मलाई एउटा मात्र कुरो सोध्नु थियो ।’ युवक– ‘ए.. के कुरो ?’ उनी टासिँदै युवतीको अगाडि पुग्छन् । युवती अब फेरि आफ्नो आँखा पुलको तल कलकल बगिरहेको नदीको पानीमा दौडाउँछिन् र युवकलाई अझै नजिक आउन आग्रह गर्दै भन्छिन्, ‘भन्नुस् त यो नदी कत्ति गहिरो होला ?’ युवक पहिले त अवाक हुन्छन् । उनले त नापेको छैन, तर अभियन्ता हुन्, त्यसैले अनुमान लगाउन सक्छन् । सामान्य रूपमा युवतीलाई उत्तर दिँदै भन्छन्, ‘अँ.. यो बीस–पच्चिस मिटर त पक्कै होला ।’ युवती सोध्छिन्, ‘माथिबाट हाम फाल्दा यो नदीमा डुबेर मर्न सकिएला त ?’ युवक आश्चर्य मान्दै युवतीतिर हेर्छन् । केही बोल्दैनन् । लाग्छ, उसको मनमा केही द्वन्द्व चलिरहेको छ । के जवाफ दिऊँ या यस्तो प्रश्न किन सोधिन् । त्यत्तिकैमा युवतीले फेरि त्यही प्रश्न दोहोर्याउँदै भनिन्, ‘हजुर, भन्नु न । पुलबाट यो नदीमा हाम फालेर कोही मर्न सक्छन् ? ’ युवक एकपटक तल बगिरहेको पानीलाई निहार्दै युवतीमाथि आँखा टिकाउँदै भन्छन्, ‘अवश्य डुबेर मर्न सक्छन् । तर तपाईंले यो प्रश्न किन गर्दै हुनुहुन्छ ?’ युवती फेरि हेर्दै जवाफ फर्काउँछिन्, ‘यो कारणले कि म पुलबाट हाम फालेर मर्न चाहन्छु ।’ युवक अवाक पर्छन् । यी युवती किन मर्न चाहन्छिन् ? उनी पहिलोपटक केही स्थिर हुँदै युवतीतिर हेर्छन् । सुरुवाल–कुर्थामा सजिएकी सुन्दरी यी युवती पढे लेखेकी जस्तो पनि देखिन्छिन् । उमेर २०–२२ वर्ष होला । ज्यान फाल्ने त केही कारण पक्कै होला । उनी आफैं यन्त्रभावले घरबाट निस्केर जीवनलाई तहसनहस हुन छाड्ने संकल्पका साथ यत्ता आएका रहेछन् । संसारिक सुखभोग प्राप्तिबाट वितृष्णा उत्पन्न भइसकेको छ, उनलाई । त्यसको पनि कारण छ । सम्भव छ, पुलमाथि हाम फाल्ने निर्णय गर्ने युवतीको पछाडि पनि त केही बलियो कारण हुन सक्छ । युवक सोध्छन्, ‘तपाईं यस्तो सोच्न कसरी सक्नुहुन्छ ? युवती उत्सुक हुन्छिन्, ‘मतलब, म मरे तपाईंलाई किन चाँसो ? हो, म मर्न चाहन्छु । अब तपाईं जान सक्नुहुन्छ ।’ युवतीको यो रूखोपनबाट युवक आहत हुन्छन् । तर उनी सम्हालिन्छन् । मनभित्र यो भारी बोकेर उनलाई त्यहाँबाट हिँड्न मन लागेन । उनी आफ्नो पीडा केही समयका लागि बिर्सिदिन्छन् । युवती उनलाई रहस्यमय लाग्न थाल्छ । उनको भित्रसम्मै पुग्न आवश्यक ठानेर युवतीको रूखो व्यवहारलाई चटक्कै बिर्सेर फेरि प्रश्न गर्दै बस्छन्, ‘तपाईंको यो उमेरमा यस्तो खतरनाक निर्णयसम्म पुर्याउने बाध्यता केले दिलायो ?’ ‘तपाईंहरूले,’ आवेशमै युवतीले बोलिन् । यो कुरा भनिरहँदा उसको आँखा युवकको आँखासँग एकाएक जुध्न पुग्छ । र फेरि तत्कालै नदीको पानीमा भासिन्छ । ‘हैन,’ मैले त केही गरेकै छैन । भेटघाट पनि अकस्मात भयो । न कहिले देखेको न चिनेको । फेरि मेरो दोष कसरी ?’ ‘म तपाईंलाई मात्रै भनेको छैन । तपाईंको जुन जाति छ, पुरुष जाति, त्यसलाई भन्या हुँ । मेरो यो कठोर निर्णय गर्नुको पछाडि यस्तै पुरुषहरूले गर्ने अत्याचार हो ।’ युवकको जिज्ञासा झनै बढ्यो । उनी सोध्छन्, ‘कस्तो अत्याचार ?’ युवतीको घाँटी तलतिर तन्किएकै छ । उनी उत्तर दिन्छिन्, ‘जानुस्, तपाईं यो झमेलामा किन पर्नुहुन्छ ? कति राम्रोसँग तपाईं आफ्नो बाटोतिर लागिरहनुभएको थियो । बेकारै तपाईंलाई डाकेछु ।’ ‘ल, तपाईंले नजिक बोलाइहाल्नुभयो, कुरा पनि त भनिदिनुस् । जुन भारी बोकेर म हिँडिरहेको छु, त्यसमा केही नयाँपन होस् र मेरा भारी पनि केही हलुको होस् ।’ ‘त्यस्तो कुन भारी तपाईंमाथि छ ? कस्तो राम्रो त हुनुहुन्छ । ’ ‘मात्र यही कुरो छ आईमाईमा । आफूमाथि पर्यो भने पोखरी–जलाशय वा नदीमा डुबेर मर्न चाहन्छिन् । र जब पुरुषमाथि जुल्म हुन्छ, तब उनको रूप–रंगमाथि ध्यान दिन थाल्छन् । छोड्नुस् मेरो कुरो, पहिले तपाईं भन्नुस् ।’ ‘होइन, पहिले तपाईं भन्नुस् । म पनि बुझ्न चाहन्छु ।’ ‘त्यसो भए पहिले कसले बोलायो ?’ ‘मैले ।’ ‘कुरो कसले अगाडि बढायो ?’ ‘मैले ।’ ‘त्यसो भए कुरा कसले फर्साउने पहिले ?’ ‘कुरो त ठीकै हो । भन्न त मैले नै पर्छ ।’ युवक अब आश्वस्त हुँदै भन्छन्, ‘जे होस्, तपाईंलाई ज्ञान त भयो । अब भन्नुस तपाईं यो भुतही नदीमा किन हाम फालेर ज्यान दिन चाहनुभएको थियो ?’ युवती अब केही थाकेको र हारेको जस्तो देखिएकी छन् । उनी एकपटक गहिरो नदीमा आफ्नो नजर दौडाउँछिन् । मुखमा आएको क्लान्त भावलाई स्थिर गर्दै थुचुक्कै रेलिङ तलको पटरीमा बस्छिन् । उता पुलमाथि छेउमा उभिएका युवक पनि केही नजिकिँदै युवतीकै छेउमा बस्छन् । दुवैको भित्र संषर्घ जारी छ । कुरो कहाँबाट सुरु गरौं भनेर । युवक, युवतीतिर गहिरो नजरले हेर्दै सोध्छन्, ‘के हो तपाइँको कथा, जो यस्तो दुःखद निर्णय गर्न पुग्नुभएको थियो ?’ ‘ठीक छ, म सुनाउँछु । तर मेरो निर्णय भने अटल छ नि । मेरा लागि अब कुनै अर्को विकल्प बाँकी छैन ।’ ‘पहिला भन्नुस् न त ?’ युवती भन्छिन्, ‘मेरो बुबा भोकभोकै बसेर मलाई मैट्रिकसम्म पढाउनुभयो । उहाँको मन थियो, छोरी सुन्दरी छँदै छिन, पढे–लेखेमा कम दाइजोमै विवाह भई घरजम भइहाल्छ । तर जब धेरै प्रयासको बाबजुद केटा पाउन सक्नुभएन, अत्यधिक दाइजो मागका कारण बुबा गलिसक्नुभएको थियो । मलाई लाग्यो कि मेरै कारणले बुबा गल्नुभयो, थाक्नुभयो, चिन्तित बन्नुभएको छ । त्यसपछि निर्णय गरें कुनै जागिर गरी घरखर्च चलाऊँ । विवाह त पछि गरे पनि भइहाल्यो नि । मैले जागिर पाएँ, एउटा कार्यालयमा । कार्यालय प्रमुख अविवाहित थिए । उनलाई मसँग काम गर्न मन पर्यो । मसँग हिमचिम बढाए । कुरो यतिसम्म पुग्यो कि हामी दुवैले विवाह गर्नुपर्छ भन्ने निर्णय गर्यौं । उनको प्रेमभाव देखेर म मन्त्रमुग्ध थिएँ । लाग्थ्यो कि अब थकित बुबाको अनुहारमा पहिलेझैं खुसी छाउनेछ । यस्तै चिन्तन–मननमा रमाइरहेको बेला एक रात उनको र मेरोबीच सबै औपचारिक सम्बन्धको अन्त्य भयो । अब तीन–चार महिना भइसक्यो । उसको बच्चा मेरो कोखमा आएपछि उनी मबाट टाढिन र तर्किन थाले । बिहे गर्नबाट मात्रै होइन, कार्यालयमा पनि गलत आरोप लगाएर नोकरीबाटै निकालिदिए । अब मलाई घरमा गएर यो कुरो भन्ने आँट छैन । बुबाको पुरानै निराश अनुहार फेरि देखिने त छँदैछ, गाउँटोलमा बदनामी हुने अर्को डर । त्यसैले पानीमा हाम फालेर आत्महत्या मात्रै मेरो परिणति बन्न पुगेको हो । म यहाँ त्यही गन्थनमन्थनमा उभिएकी थिएँ कि हाम फालेर पनि मर्न सकिएन भने अर्को बबाल हुन सक्छ ।’ युवक, युवतीको कथा सुनेर गम्भीर बन्न पुगे । उनको आफ्नो व्यथा ती युवतीको अगाडि झिनो लाग्न थाल्यो । उनी धेरै वर्ष विदेशमा गएर धन कमाएका थिए । आमा–बुबा र एउटी बहिनी मात्रै थिए । बुबाले ऋण काढेर कतार पठाएका थिए । दुई वर्षमा पैसा कमाएर घर फर्केपछि बिहे गरिदिए । चार–पाँच वर्ष खुबै रमाए श्रीमतीसँग । आमा–बुबाले रोकिरहेका थिए, अहिले नजाऊ भने । उनीहरूको मनसाय उनले पछि मात्र बुझे, त्यो थियो— दुलहीको कोख भरिएपछि छोरो विदेश जाओस् । तर पाँच–छ महिनामा केही भएन, ड्युटीमा गइहाले । कतारबाट मलेसिया गए फेरि दुवई पनि पुगे । पढेका थिए, राम्रो काम हात लाग्यो । फेरि दुई वर्षपछि आए । योपटक धेरै रकम कमाएर ल्याएका थिए । कर्जा त सकियो नै, पुर्खौली जग्गामा पक्की घर बनाए । घरलाई सजाए, पत्नीलाई गरगहनाको भारी नै बोकाइदिए । बिदा छ महिनाभन्दा बढीको थियो । यो छ महिमा सबैथोक गरे पनि श्रीमतीको कोख भर्न सकेनन् । आमाले धेरै ठाउँ दुहलीलाई लगेर झारफुक गराइन्, धामीझाँक्रीसँग पनि देखाइन् । केही फाइदा भएन । यसैबीच उनी फेरि विदेश हानिए । विदेशबाट श्रीमतीको नाममा पटक–पटक रकम पठाइरहेका थिए । उनलाई यो कुरोको कुनै भान थिएन कि चार वर्षसम्म कुनै महिलाले सन्तान नपाए कस्तो अवस्था हुन्छ । उनी रकम पठाइरहेकै थिए । श्रीमतीसँग फोनमा कुराकानी पनि नियमित भइरहेकै थियो । रंगीला गफगाफ गर्न भ्याएकै थिए । वृद्ध आमाबुबालाई पक्की घरमा आराम गर्नुको सुख । सबै आ–आफ्नै धुनमा मस्त थिए । श्रीमती भने एउटा अर्कै खेलमा रमाइरहेकी थिइन् । एक दिन उसले दिएको गरगहना र पठाएको जति सबै रकम लिएर गाउँकै एक अधबैंसे विदुरसँग गइन् । जब यो कुरो उनलाई थाहा भयो, उनलाई आकाशबाट भुइँमा खसेजस्तो भयो । उनले मालिकलाई आग्रह गर्दै तत्कालै गाउँ फर्कने भन्दै बिदा लिए । गाउँ आए । गाउँभरि हल्ला फैलियो कि उनीबाट कुनै सखा–सन्तान नभएपछि श्रीमती अरूसँग भागिन् । उनलाई यो कुराले निकै ग्लानि भयो । अर्को बिहे गर्दा पनि त्यही सहनुपर्ने भयो । उनले सहर पुगेर आफ्नो जाँच गराए, नतिजा जुन आयो, त्यसबाट पनि उनी निराश भए । चारैतिर अँध्यारो छाएको थियो । पृथ्वी नै पूरै घुमिरहेजस्तो उनले अनुभव गर्न थाले । तन स्थिर भए पनि उनको मन जति गर्दा पनि स्थिर हुनै सकेन । घर फर्किने आँटै उनले गर्न सकेनन् । उनी उतै बरालिन थाले । सम्भवतः उनी पहिलो पटक आफ्नो जीवनमा लक्ष्यविहीन बन्न पुगेका थिए । बाँचू वा मरूँ । र यही अवस्थामा यो पुलमा एउटी युवतीसँग भेट भएको थियो । युवतीले जब यो कथा सुनिन्, अवाक बन्न पुगिन् । मृत्युको मुखमा जाने निर्णय गर्ने यी दुई जनाको कथा उस्तै–उस्तै थियो । एउटा पुरुषसँग प्रताडित र अर्को महिलासँग विक्षिप्त । त्यसपछि के ? पुरुष उठ्छन् । महिला पनि उठ्छिन् । दुवै दक्षिणतिर मुख फर्काएर तल बग्दै गरेको नदीलाई हेर्छन् । दुवै हातले रेलिङलाई बलियोसँग समात्दै एक–अर्कालाई हेर्छन् । दुवैको आँखाबाट आँसुका धारा बग्न थाले । आँखा बन्द गरेर केही स्मरण गर्दै दुई खुट्टालाई नदीतिर फर्काएर दुवै एकैसाथ पानीमा हाम फाल्न खोजेको जस्तो देखिन्थ्यो । दुवैको कथा एकअर्कालाई उद्वेलित गर्छ । तर त्यसपछि के भयो, थाहा भएन । युवक, युवतीतिर हेर्छन् । आँखाले आफ्नो कथा एक–अर्कालाई बताइरहेको छ । दुवै पुलको माथिल्लो भागबाट खुट्टा र हात तल झार्छन् । उत्तरतिर मुख फर्काउँछन् । युवक आफ्नो दायाँ हात युवतीतिर बढाउँछन् । युवती बिनाहिच्किचाहटको हात अगाडि बढाउँछिन् । युवक उनको हातलाई दायाँ हातले दबाउँदै बायाँ हातले कस्दै पूर्व दिशातिर लाग्छन् । दुवैको अनुहारमा अन्न, धन, लक्ष्मी प्राप्त भएको खुसी छाउँछ । (मैथली कथासंग्रह ‘एन्टिवायरस’ बाट । अनुवाद : दिनेश यादव ।) https://ekantipur.com/koseli/2019/10/26/157206551735827382.html
Tuesday, 29 July 2025
जामुन का पेड (व्यङ्ग कथा)
Friday, 13 June 2025
गोरखापत्रको मैथिली पृष्ठ : शैलीगत त्रुटिहरू !
मैथिली भाषा : पृष्ठ एक, शैली अनेक
राष्ट्रिय दैनिक गोरखापत्रमें मासिक रूपसँ प्रकाशित होएवाला मैथिली पृष्टमें बेर-बेर भँ रहल अक्षम्य त्रुटी पुन: दोहराओल गेल अछि । निचा देल गेल २०८२ जेठ २ गते शुक दिनक मैथिली भाषा पृष्ठ एक साक्षात प्रमाण थिक । एकैह पृष्ठमें अनेकन शैली फेरसँ पुनरावृत्ति भेल छै (पृष्ठ देखू) । फोटो क्याप्सन सहितके पाँचटा सामग्रीमे पृथ्थक-पृथ्थक शैली देखाइत अछि । मुख्य सामग्रीमे शीर्षकमें उल्लेखित शब्दाबली एकर विषयवस्तुके प्रायः हरेक वाक्यमें दोहराओल गेल छै । एहि सामग्रीमें भाषाशैली विरोधाभाषपूर्ण आ कमजोर छै । उदाहरण : 'बिराजमान' शब्दक प्रयोग निर्जीवताक भाष्यमें प्रयोग भेल अछि । तहिना कतौहू 'देश/विदेश', कतौहू 'देश-विदेश' आ 'देश या विदेश' लिखल छै ? कतौहू 'नई'कतौहू 'नहि'के प्रयोग छै । 'सभ' आ 'सब'के प्रयोग व्याकरणीय दृष्टिसँ बेमेल छै । ई शब्दक प्रयोग समग्र पृष्ठमें फरक -फरक भेटैछ..। समग्र पृष्ठमे, 'मे','के', 'सँ' आदिके प्रयोगमे एकरूपता नहि छै । कतौहू 'छन्हि',कतौहू 'छनि'...लिखल भेटैछ । 'जनकविताक कालजयी शिल्प:भगैत'शीर्षक सामग्रीमे 'देवपुरूष'शब्दक प्रयोग लोकजन आ लोकमैथिलीसँ बेमेल अछि .....'गोसाईं' या 'देवतापित्तर' चलनक शैली अछि..। एतेह,समग्र पृष्ठमे चिन्हित अक्षरसब प्रमाणके लेल प्रस्तुत् अछि । ...बाँकी बुद्धिजीवि आ सुधि पाठक लोकैन पर निर्णय करबाक हक हस्तान्तरण कए रहल छी ।
Sunday, 20 April 2025
मिथिलामे ब्राह्मणवादक उन्नयन आ उपचार : एक विश्लेषण
Saturday, 19 April 2025
मैथिली भाषाके हुर्मत् !
मैथिली भाषाके हुर्मत् कोना होइछ या कएल जाइछ, से जनितब रखबाक किनको इच्छा जौ अछि त, निचा देलगेल गोरखापत्रके दूटा नमुना अंकसँ देखबाक विनम्र आग्रह अछि । कथित मानक मैथिलीबलासभ आब मैथिलीके नामपर गिरहताइपना सेहो आरम्भ कएलक अछि तकर पुष्टि सेहो ई सामग्री निक जँका करैछ । फगुवा आ जुडशितलके दिन प्रकाशित ई दूटा अंक उदाहरण मात्र थिक । आश्चर्यके बात अछि अहि पर आजूधरि किनको टिप्पणी पढबाक अवसर नहि भेटल अछि ! गोरखापत्रकें मैथिली भाषाके पृष्ट संयोजक बेनाथल बरद कोनाके बनल अछि तकरो विपुल दृष्टिगोचर करबामे ई अंक सफल भेल बुझाइछ ! 'अपन गाडि, अपन लगाम, अपन गरदामि, अपन घूघुर 'तर्जपर भेल अहि तरहे कूकृत्यके जिमेवार के ?? 
Saturday, 12 April 2025
'मिथिला' बनाम 'लोकमैथिली भाषी क्षेत्र' !
●दिनेश यादव 
अखन 'मिथिला' नय 'प्राचीन मिथिला'शब्दावलीक प्रयोग उचित अछि । आब उपयुक्त शब्दावली त 'लोकमैथिली भाषी क्षेत्र' होबाक चाहि । किएक त,'मिथिला' आब रहिए नै गेलछ! वर्तमान सीमा,भूगोल आ सरकारी दस्तावेज सबमे सेहो 'मिथिला' नै भेटैत छैक...एही विषयपर हमर एकटा विश्लेषणात्मक आलेख-
परिचय:
‘मिथिला’शब्द 'लोकमैथिली भाषी क्षेत्रक सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आ साहित्यिक परिदृश्यमें गहन महत्व राखैछ । प्राचीन काल में 'मिथिला' एक समृद्ध राज्य छल, जे विदेह, तीरभुक्ति या तिरहुत नामसँ सेहो जानल जाइत छल । एकर सांस्कृतिक आ बौद्धिक परंपरा, विशेष रूप सँ लोकमैथिली भाषा आ साहित्य, आजुक दिन धरि जीवित छै। मुदा प्रश्न उठैछ जे की आधुनिक संदर्भमें ‘मिथिला’ शब्दक प्रयोग उचित छै, या फेर ‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’ शब्दावली बेशी उपयुक्त होयत ? एकर कारण छै जे वर्तमान भौगोलिक, प्रशासनिक आ सरकारी दस्तावेजसबमें ‘मिथिला’नामक कोनो स्वतंत्र इकाई नै भेटैछ । नेपालक मधेश प्रदेशमे 'मिथिला' शब्द जोडिके 'मिथिला बिहारी पालिका जरूर बनल अछि । मुदा स्वतन्त्र अस्तित्वमे 'मिथिला' मात्र नय बनि सकल । ई बाहेक 'मिथिला'सँ जुडल आधिकारिक नाम वर्तमान संदर्भमें कतौहू उल्लेख कयल नय भेटैक छैक । हाँ, किछु लोकसभ जबर्दस्ती 'मिथिला' लिखि आ बोलि रहल छैथ । विषेष:ब्राह्मणवादी मानसिकता रहल लोकसभ एही शब्दक प्रयोग बलजोरि करि एकर प्रचार-प्रसारमें अपन छठिहारक दूध पीबिक करि रहल छैथ !
प्राचीन मिथिला: ऐतिहासिक संदर्भ :
प्राचीन मिथिला एक शक्तिशाली राज्य छल, जकर उल्लेख शतपथ ब्राह्मण, वाल्मीकीय रामायण, महाभारत, पुराण आ जैन-बौद्ध ग्रंथसबमें भेटैछ। ओ मिथिला, जे विदेह राजाक राजधानी छल, बौद्धिक आ सांस्कृतिक केंद्रक रूपमें विख्यात छल। शतपथ ब्राह्मणक अनुसार, मिथिला नदीक बहुलताक कारण दलदली भूमि छल, जे अग्निदेवक आशीर्वाद सँ रहबा योग्य बनल । वृहद्विष्णु पुराणमें मिथिला-माहात्म्य खंड मिथिलाक पवित्रता आ सीताक जन्मभूमिक रूपमें एकर महिमा वर्णन भेटैक छैक । मुदा ई सबटा के आधार अवैज्ञानिक मात्र अछि ।
जहाधरि सीमाक बात अछि- प्राचीन मिथिलाक भौगोलिक सीमा विशाल छल। एकर पश्चिममें गंडकी, पूबमें महानंदा, दक्षिणमें गंगा आ उत्तरमें हिमालयक तलहटी(नेपालक वर्तमानमधेश प्रदेश आ कोशी प्रदेश किछु भूभाग) तक विस्तार छल। ई क्षेत्र वर्तमान बिहारक उत्तरी हिस्सा, नेपालक मधेश आ झारखंडक संथाल परगना तक फैलल छल । मुदा, मध्यकालसँ मिथिलाक राजनीतिक इकाईक रूप धीरे-धीरे लुप्त भ’ गेल, आ तिरहुत सरकारक रूपमें एकर उल्लेख आयनी-अकबरी में भेटैछ।
वर्तमान संदर्भ: मिथिला कत’ गेल ?
आजुक दिनमें ‘मिथिला’ कुनो प्रशासनिक या सरकारी इकाईक रूपमें अस्तित्वमें नय छै। पडोसी देश भारतक संविधान, भौगोलिक मानचित्र, या सरकारी दस्तावेजसब में ‘मिथिला’ नामक कुनो जिला, प्रखंड या राज्यक उल्लेख नहिं भेटैछ । नेपालमे त छहिए नय । बिहार में तिरहुत, दरभंगा, कोसी, पूर्णिया आ मुंगेर जकाँ प्रमंडल भौगोलिक रूपसँ मिथिलाक पुरान सीमासँ मेल खाइछ, मुदा प्रशासनिक रूपसँ एहि सबहक अलग-अलग पहचान छै। उदाहरणक लेल, बिहारक जिला जकाँ दरभंगा, मधुबनी, समस्तीपुर, सीतामढ़ी, सुपौल, सहरसा आ मधेपुरा मैथिली भाषी क्षेत्रक प्रमुख हिस्सा छै, मुदा सरकारी दस्तावेजमें एहि सबकें मिथिला नय, बल्कि अलग-अलग जिला कहल जाइछ।
पहिने ही उल्लेख कए चुकल छी जे, नेपालमें सेहो मधेश आ कोशी प्रदेशक तराई क्षेत्र मैथिली भाषी छै, मुदा एकर प्रशासनिक नामकरण मिथिलासँ संबंधित नय छै। भारतक 2011 जनगणनाक आधार पर, मैथिली भाषी जनसंख्या बिहारक उत्तरी हिस्सा आ नेपालक मधेशमें केंद्रित छै, मुदा ‘मिथिला’ नामक कुनो आधिकारिक क्षेत्र नय भेटैछ।
‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’क उपयुक्तता:
‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’ शब्दावली वर्तमान संदर्भमें बेशी उपयुक्त प्रतीत होइछ, किएक त ई मैथिली भाषा आ एकर बोलनिहार समुदायक सांस्कृतिक एकता पर जोर दैछ, बिना कुनो लुप्त राजनीतिक या भौगोलिक इकाईक दावा करबाक । मैथिली, जे भारतीय संविधानक आठवीं अनुसूचीमें शामिल छै, बिहारक लगभग 12% आ नेपालक मधेशक एक बृहद हिस्साक मातृभाषा छै। ‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’ शब्द एकर सांस्कृतिक पहचानकें जीवित राखैछ, जेना जे विद्यापति, मिथिलाक्षर (तिरहुता) लिपि, आ मिथिला चित्रकला जकाँ परंपरासब।
उदाहरण - मिथिला चित्रकला (मधुबनी पेंटिंग) आजू विश्वविख्यात छै, आ एकर पहचान मधुबनी जिलासँ जुड़ल छै,नय कि कुनो ‘मिथिला’ नामक प्रशासनिक क्षेत्रसँ । ताहि तरहें, मैथिली साहित्यक संरक्षण आ प्रचार मिथिलाक्षर लिपि आ साहित्यिक संस्था जकाँ विद्यापति सेवा संस्थानक माध्यमसँ भ’ रहल छै, जे क्षेत्र विशेषक बजाय महाकवि, भाषा आ संस्कृति पर केंद्रित छै।
‘मिथिला’ शब्दक प्रयोग: पक्ष आ विपक्षमें तर्क:
सांस्कृतिक निरंतरता: मिथिला शब्द सांस्कृतिक आ ऐतिहासिक गौरवकें प्रतिबिंबित करैछ । मिथिलाक बौद्धिक परंपरा, जेना जे याज्ञवल्क्य, गार्गी, आ विद्यापति, आजू सेहो प्रासंगिक छै।
लोकमानसमें स्वीकार्यता: सामान्य लोक मिथिलाकें सीताक जन्मभूमि आ मैथिली संस्कृतिक प्रतीकक रूपमें देखैछ।
प्रतीकात्मक महत्व: मिथिला शब्द एकर साहित्य, कला, आ दर्शनक समृद्धिक प्रतीक छै, जे क्षेत्रीय सीमासँ परे छै।
विपक्षमें तर्क:
प्रशासनिक असंगति: आधुनिक भूगोल आ सरकारी दस्तावेज सबमें मिथिला कुनो स्वतंत्र इकाई नय छै। एकर प्रयोग भ्रम पैदा करैछ, जेना जे मिथिलाकें एक अलग राज्यक मांग सँ जोड़ल जाइछ।
सीमित भौगोलिक प्रासंगिकता: मिथिलाक प्राचीन सीमा आधुनिक जिला-प्रमंडलसँ मेल नय खाइछ। उदाहरण, कोसी प्रमंडलक किछु हिस्सा मिथिलाक अंतर्गत गनल जाइछ, मुदा एकर संस्कृति अंगिका या अन्य प्रभाव सँ सेहो जुड़ल छै। गण्डक क्षेत्र बज्जिका आ भोजपुरी या अन्यसँ जुडल छै ।
लोकमैथिली भाषी क्षेत्रक समावेशिता: ई शब्द मैथिली बोलनिहारसभकें एकजुट करैछ, चाहे ओ बिहार, नेपाल, या अन्यत्र रहै। ई शब्द मिथिलाक ऐतिहासिक बोझसँ मुक्त छै।
उपयुक्त शब्दावली कोन छै?
‘मिथिला’ शब्दक प्रयोग सांस्कृतिक आ ऐतिहासिक संदर्भ में उचित छै, जखन कि प्रश्न एकर गौरवमय अतीत, साहित्य, या धार्मिक महत्वसँ संबंधित हो। मुदा, जखन बात आधुनिक भौगोलिक, सामाजिक, या प्रशासनिक परिदृश्यक होइछ, त ‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’ बेशी उपयुक्त छै। कारण:
समकालीन प्रासंगिकता: ई शब्द मैथिली भाषी समुदायकें समेटैछ, बिना कुनो भौगोलिक या राजनीतिक दावाके ।
स्पष्टता: सरकारी दस्तावेज आ जनगणनाक आधार पर मैथिली भाषी क्षेत्रक पहचान साफ छै, जखन कि मिथिला शब्दक भौगोलिक सीमा अस्पष्ट छै।
समावेशिता: ई शब्द बिहार, नेपाल, आ अन्य क्षेत्रक मैथिली भाषीसभकें एक मंच दैछ।
उदाहरण:
जखन मिथिला चित्रकला (मधुबनी पेंटिंग)क बात होइछ, त ‘मिथिला’ शब्द सांस्कृतिक रूपसँ प्रासंगिक छै, मुदा एकर उत्पादन आ प्रचार मधुबनी, दरभंगा, या अन्य जिलासँ जुड़ल छै नय कि कुनो एकीकृत ‘मिथिला’ क्षेत्रसँ।
मैथिली साहित्यक संदर्भ में, विद्यापति सेवा संस्थान या मिथिलाक्षर लिपिक प्रयास ‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’क अवधारणाकें मजबूत करैछ, जे बिहार आ नेपालक सीमा पार करैछ।
बिहारक शिक्षा विभागक 2024क एक दस्तावेजक अनुसार, मैथिली भाषाक पठन-पाठन बिहारक उत्तरी जिला - दरभंगा, मधुबनी, आ सुपौल में होइछ, मुदा एकर लेल ‘मिथिला’ शब्दक बजाय ‘मैथिली भाषी क्षेत्र’क उल्लेख भेटैछ।
निष्कर्ष
‘मिथिला’ शब्दक प्रयोग ऐतिहासिक आ सांस्कृतिक संदर्भमें अपन गहन महत्व राखैछ, मुदा आधुनिक भौगोलिक आ प्रशासनिक परिप्रेक्ष्य में ‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’ शब्दावली बेशी उपयुक्त छै। ई शब्द नय केवल मैथिली भाषा आ संस्कृतिक जीवंतता कें प्रतिबिंबित करैछ, बल्कि आधुनिक सीमा आ सरकारी दस्तावेजसबसँ सेहो मेल खाइछ। मिथिलाक प्राचीन गौरवकें संजोय राखल जरूरी छै, मुदा एकर वर्तमान पहचान ‘लोकमैथिली भाषी क्षेत्र’क रूपमें बेशी स्पष्ट आ समावेशी छै।
संदर्भ :
शतपथ ब्राह्मण आ वृहद्विष्णु पुराण, मिथिलाक ऐतिहासिक विवरण।
भारतीय संविधान, आठवीं अनुसूची।
विद्यापति सेवा संस्थान आ मिथिलाक्षर लिपि, मैथिली साहित्यक संरक्षण।
बिहार आ नेपालक मैथिली भाषी क्षेत्रक जनगणना आ भौगोलिक विवरण।
सामाजिक मंच पर मिथिलाक सांस्कृतिक उल्लेख।
मधेश प्रदेशक दस्तावेज । (नोट: ई हमर नितान्त निजी विचार अछि)
Thursday, 10 April 2025
महावीरका सिद्धान्तहरु आर्थिक, सामाजिक र नैतिक सुधारका मार्गदर्शन हुन् : उपराष्ट्रपति यादव
Monday, 31 March 2025
प्राचीन काल मे ब्राह्मणवादक उदय आ विकास
Sunday, 16 February 2025
स्वार्थ समूहको घेराबन्दीमा संस्था, दुर्घटना असम्भावी !
मलामी नपाउँदा घरमै आमाको शव कुर्दै प्रकाश
Sunday, 26 January 2025
मैथिलीके मानकीकरण आकि मनमानीकरण ?
Subscribe to:
Comments (Atom)