राजेन्द्र विमलका छठ सम्बन्धी आलेखमा १३ त्रुटी

राजेन्द्र विमलको आलेख कान्तिपुरको कोसेली (२०७३ कातिक२०) मा ‘आस्था र सहअस्तित्वको पर्व :छठ’ पढेपछि केही लेख्न मन लाग्यो । उनले आलेखमा छठका धार्मिक आधारहरुलाई विरोधाभासपूर्ण तरिकाले पस्केका छन् । अझ वैज्ञानिक आधारहरु पनि गोलमटोल र अस्पष्ट छन् । एक जाति विशेषलाई देवतुल्य बनाउन लेखकले धार्मिक आधारलाई प्रमाणका रुपमा पेश गरेको स्पष्टै हुन्छ, छ । त्यसैले त तराई–मधेसका महादलित वा महासिल्पी समुदायको अवमूल्यन गर्दै उच्चारणसम्म गर्न उनले चाहेनन् । ती महासिल्पी समुदायले अविष्कार गरेका पुजा सामग्रीहरु  बिना यो पर्व पुर्ण नै हुन सक्तैन । तर, आलेखमा लेखकले आफ्नो धर्म र कर्म महासिल्पी बिनै पुरा गरेका छन् । महान विद्वान (??) विमलको आलेखले मेरो मनमा धेरै प्रश्नहरु कडा गरिदिएको छ । त्यसलाई बु“दागत रुपमा पस्कने जमर्को गर्दैछु । यो पढिसक्दा उनको गलत आचरण, साम्प्रदायिक मानसिकता, दरिद्र सोचको एउटा चित्रण गर्ने हैसियतमा जो कोहीलाई पनि पु¥याउने नै छ । राजेन्द्र विमलको आलेख पढेपछिका मेरा प्रतिक्रियाहरु भने यसप्रकारका छन् ः

• १.गैर–ब्राह्मण एक राजा दुष्ट र ईष्र्यालु भनेर उल्लेख छ । ती राजालाई पूर्वजुनी(??) को पापले कुष्ठ रोग र यक्षमा लागेको थियो...। र यो ठीक गराउन विद्वान (??) र तेजश्वी(??) ब्राहमणले दुष्टी राजालाई छठ गर्न सल्लाह दिन्छन र उनलाई विसेक भएको कुरा उल्लेख छ । यसलाई एकछिनका लागि सही नै होला मानौ । तर एउटा यो कुरो चाही“ बुझ्न सकिएन कि एउटा उच्च कुलीन(??) तर दरिद्र र मुर्ख ब्राह्मण(??) ले एक वर्ष मात्रै छठ ब्रत गरेर यशस्वी र समृद्ध हुन सक्छ । तर गैर–ब्राह्मण राजाले पा“च वर्षसम्म यो व्रत गरेपछि त्यो फल पाउ“छन.... भन्नुको आशय यहा“ उल्लेख गरिराख्नु पर्छ र ? 
• २.आलेखमा भगवान श्रीकृष्णका पुत्र शाम्बालाई कुष्ठ रोग लाग्यो र यस रोगबाट मुक्तिका लागि शाक्यद्वीपबाट ‘ब्राह्मण’ हरु बोलाइएको कुरो उल्लेख छ । किन बोलाइएको थियो?? कुष्ठ रोग निवारण गर्नका लागि हो ?? या रोग विसेक गर्न ?? स्पष्ट छैन । ब्राह्मणको महिमामण्डन गर्न मात्र यो प्रयोग गरिएको भान जसलाई पनि हुन्छ , नत्र यो अनावश्यक वाक्य राखिन्नथ्यो । 
• ३.लेखकले अत्रिमुनिकी ‘पन्ती’(??) अनसुया(??) ले पनि यो ब्रत राखेको कथा पाइन्छ मात्र भनेर त्यहा“ विश्राम दिएका छन् । अत्रिमुनि गैर–ब्राह्मण जातिसंग सम्बन्धित भएरै यसो गरेको हो भने मेरो बुझाई छ । 
• ४.लेखकले मिथिलाञ्चलको महान पर्व(??) भनेका छन्, जुन गलत छ । छठ जस्तो पर्वलाई एउटा क्षेत्र विशेषमा सीमित गर्न खोज्नु लेखकको संकिर्ण मानसिकतालाई उदाङ्गो बनाउन काफी छ । आलेखमा लेखकले आफूलाई मिथिला स्व–अभियानीकै कोटीमा उभ्याउन खोजेका छन् । त्यसैले त केही वर्षअघि मिथिला क्षेत्रमा रहेर ‘नेपाली भाषाको विकासमा योगदान’ पु¥याए वाफत गैर–मैथिली भाषीबाट पुरस्कार समेत थाप्न भ्याएका रहेछन् । 
• ५.छठमा प्रयोग गरिने अधिकांश सामग्रीको नाम मैथिलीमा लेखिएका छन । तर नाङ्लो भन्ने शब्द मैथिलीमा छैन, हुदैन । लेखकले भने त्यो शब्द उल्लेख गरेका छन् । यहा“ उनले ती सामग्रीको नामलाई नेपालीकरण गर्न नजानेरै उल्लेख नगरेको हुनुपर्छ वा छठलाई मिथिलाकरण गर्ने ध्याउन्नमा उनी रहेको किन न सोच्ने ?
• ६.बा“सको कप्टेराहरूले बनेको(??) भन्ने शब्द परेको छ । जुन गलत छ, यहा“ आफै बनेको जस्तो अनुभूति त्यसले हुन्छ । कोनिया, सुपालगायतका सामग्री महाशिल्पी समुदायद्वारा बा“सको कप्टेरोबाट बनाइएको होइन र ? यहा“ महासिल्पी समुदाय(डोम जाति) को उच्चारण गर्न समेत लेखकले आवश्यक ठानेनन् । यसले पनि उनको उच्च जातिको अंहम र चिन्तनलाई पुष्टि गर्न काफी छ । 
• ७.ब्रतीले रातो बोर्डर भएको पहेलो साडी नै लगाउनेमा लेखकले आफ्नो आलेखमा जोड दिएका छन् । यसको कारण के हो भन्नेबारे मौन छन् । जबकी उनकै आलेखमा राखिएका तस्वीरमा ब्रतीहरुले रंगीचङ्गी साडी लगाएको प्रष्टै देखिन्छ । जस्तैः निलो रंग बोर्डर भएको सेतो, रातो रंग भएकोमा सेता वा अन्य बोर्डर प्रयोग गरिएको देखिन्छ । यसले लेखक पहिरनमा पनि अनिवार्यता ला“ध्न खोजे जस्तो भूमिकामा रहेको पुष्टि हुन्छ ।  
• ८.आलेखको एक ठाउ“मा छठको लोकप्रियतामा वृद्ध(??) भनेर उल्लेख छ । यहा“ प्रुफमा त्रुटी भनेर उनी आफूलाई पञ्छिन सक्छन । तर, उनले ‘होला’, ‘भनेको पनि हुन सक्छ’, ‘भनिएको हुन सक्छ’, ‘अरे’, ‘भनिएको होला’ जस्ता शब्दहरुको भरमार प्रयोग गरिनुलाई के भन्ने ? रुढीबादलाई बढावा या लेखक आफै यसमा जानकार नभएको पुष्टि ? आफूलाई विद्धान र अन्वेन्षक मात्रै होइन अभियानी ठान्ने लेखकको यी शब्दाबलीले उनी अज्ञानी र तर्क गर्न नसक्ने रहेको प्रष्टिदैन र ? त्यसैले धर्मको आधारलाई छठसंग बढी उनले जोड्न खोजेका रहेछन् । 
• ९.आलेखमा ‘आर्यावर्त’(??) शब्द पनि परेको छ । यसको अर्थ मिथिलाञ्चलको महान पर्व हो भन्ने लेखकको दाबीलाई झुठो बनाउ“छ । आर्यवर्तको अर्थ आर्यजातिको बसोबास क्षेत्र हो भन्ने मैले पढेको छु, म लेखक जस्तो विद्वान त होइन । तर यो शब्दको साटो तराई–मधेस उपर्युक्त हुनेथ्यो । लेखकले आफ्नैलाई जोड्न चाहेका छैनन तर पारीलाई भने जोड्ने कुचेष्टा गरेको देखिन्छ । 
• १०.लेखक आफै प्रष्ट छैनन कि यो पर्व अनार्य जाति या आर्यजातिले शुरु गरेको हो ? तर, गहू“को प्रसंग जोडेर इरानसम्मको चर्चा गर्न उनले भ्याएका छन् । यहा“ अर्को कन्फ्युजन त के देखिएको छ भने ‘गु“ह’(??) लाई ‘गोधुम’ अर्थात् ‘गो’(इन्द्रिय)–लाई ‘धूम’(आनन्द’ भनेर नामकरण गरेको उल्लेख छ । यो एकदमै हा“स्यास्पद कुरो भएन, विद्वान महोदय ? यसलाई शुद्धाशुद्धिमा कमजोरी भनेर टार्न सकिन्न । फेरी अनार्यले सूर्यलाई किन स्त्रिीलिङ र चन्द्रमालाई पुलिंग किन भनेका हुन ? स्पष्ट पार्न उचित ठानेन, लेखकले । तर हामी जस्ता जिज्ञासु पाठक यसबारे पक्कै जान्न चाहेको हुनुपर्छ । 
• ११.आलेखमा ‘हिन्दू र मुसलमान(??) संगसंगै अध्र्य दिने कुरो गरेर मुसलमानलाई समेत हिन्दूकरण गराउने मनसायका साथ लेखक प्रस्तुत भएको देखिन्छ । मुसलमानले अध्र्य दिन्नन, चढाउ“दैनन । भाकल गरेका मुसलमानले हिन्दू (जसले छठ पर्व गर्छन) लाई प्रसाद चढाइ दिनका लागि पैसा दिने चलन भने धेरै ठाउ“मा छ । मुस्लिमले अध्र्य चढाएको मेरो नोटिसमा त छैन, लेखकसंग जानकारी भए, पाउ“, आभारी हुने थिए । 
• १२.आलेखमा ‘ब्राह्मण’ शब्दको प्रयोग कम्तीमा ५ पटकसम्म गरेका छन् । तर महासिल्पी समुदाय जस्तो योगदान बिना यो पर्व सम्पन्न हुने कुरा असंभव छ, एक शब्द पनि उल्लेख नगर्नु लेखकको मनोविज्ञानलाई सजिलै बुझ्न सकिन्छ । अझ लेखकले ‘ब्राह्मण र शुद्र’....उल्लेख गरि जातियताको कुरो गरेका छन् । छठमा जातिय सद्भाव कायम रहन्छ भनेर पुग्दैन्थ्यो, छुवाछुत र विभेद गरिन्न भनेर लेखे हुन्थ्यो ? तर दरिद्र मानसिकताले यी कुराहरु मानिसले विर्सने गर्छन , जुन लेखकले पनि गरेका हुन् ।
• १३.लेखकको विज्ञानदृष्टि पनि गोलमटोल र विरोधाभासपूर्ण छ । गोलीय अपरावर्तित(??) के भन्न खोजिएको हो स्पष्ट छैन । उपशिर्षकमा माथि परावैजनी किरणका अधिकांश भाग पृथ्वीको वायुमण्डलमै अवशोषित हुन जान्छन र पृथ्वीको सतहमा मात्र नगन्य भाग(??) पुग्न पाउ“छ भनेर उल्लेख छ । यसैगरि सामान्य अवस्थामा पृथ्वीको सतहमा पुग्ने परावैजनी किरणको मात्रा मानव र अन्य जीवको सहनभित्रै पर्छ, हानिकारक प्रभाव पर्दैन भन्ने वाक्यांश लेखिएको छ । तर, तल पढ्दै जा“दा परावैजनी किरण छठ कै दिन सूर्यास्त र सूर्योदयमा यो अझै बाक्लो हुन जान्छ भन्ने छ । परावैजनी बाक्लो भएपछि लेखककै भनाइमा त बढी हानी गर्नुपर्ने होइन र ? हानी गर्ने दिनमा छठ पर्व भनेर पुजा किन गर्ने भन्या ? यहा“ पनि लेखकले गोलमाल गरेको देखिन्छ । अझ विद्वान लेखकबाट वैज्ञानिक कारणहरु आपसमा बा“झिने गरि आउ“नुले सिंगो तराई–मधेसको बेइज्जति भएको भान पर्न गएको छ । 

यो आलेख पढेपछि प्रतिक्रिया दिन नभूल्नु होला । धन्यवाद