छठी मैया (माता) को हुन् ?

दिनेश यादव

छठी माता(मैया) जसलाई देवी षष्ठीको नामले चिनिन्छ । पौराणिक कथाहरुमा उनलाई एउटा महत्वपूर्ण देवी मानिएको छ । ती देवीलाई संतान प्राप्ति र उनको कल्याण गर्ने देवीको रुपमा पूजा आराधना गर्ने परम्परा छ ।

छठी मैयालाई संतान सुख र उनको दीर्घायुको देवी मानिन्छ । उनको पूजा आराधना गर्दा संतानको जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि आउने मान्यता रही आएको छ । पौराणिक कथाहरुका अनुसार छठी मैया ब्रह्म देवको मानस पुत्री र भगवान सूर्यको बहिनी हुन् ( शर्मा लवीना, २०२४) । छठी मईया र सूर्यदेव भाइ र बहिनी भएकाले दुवैको पूजा एक साथ गरिन्छ ।

छठी मैयालाई सूर्य देवको बहिनीको रुपमा मानिने भएकाले छठ पूजामा भगवान सूर्य देवसंगै छठी मैयाको पनि पूजा गरिन्छ ( मंडल विनिता, २०२४)।

छठ देवीलाई सूर्यको बहिनीको रुपमा मानिन्छ, उनलाई प्रसन्न गर्नका लागि जीवनको महत्वपूर्ण अवयवहरुमा सूर्य र जलको महत्वलाई स्वीकार गर्दै , यसलाई साक्षी मानेर भगवान सूर्यको आराधना तथा उनलाई धन्यवाद व्यक्त गर्दै पवित्र जलाशयहरुको किनारमा पूजा गरिन्छ । छठ व्रतको कथा अनुसार छठ देवी ईश्वर की पुत्री देवसेना बताइएको छ । देवसेनाले आफ्नो परिचयमा भन्छिन्–वह प्रकृतिको मूल प्रवृतिको छैठौं अंशबाट उत्पन्न भएकोले मलाई पष्ठी भनिएको हो (वेबदुनिया, २०२४) ।

मार्कण्डेय पुराणमा सृष्टिकी अधिष्ठात्री प्रकृति देवीले आफूलाई ६ अंशमा विभाजित गरेकी छन् । ती मध्ये छैठौं अंशलाई सर्वश्रेष्ठ मातृ देवीका रुपमा मानिन्छ, जो ब्रह्माकी मानस पुत्री हुन् (ऐ.ऐ.) ।

छैठी मैया, भगवान शंकरका पुत्र कार्तिकेयकी पत्नी हुन् । उनको पूजा र आराधनाबाट जीवनभर अरोग्य, वैभव र संतान सुखको आशीर्वाद प्राप्त हुन्छ (नारायण सेवा संस्थान, २०२४) ।

छठपूजा सूर्यको आराधना हो । कार्तिकेयकी पत्नी देवसेना छठी मैया हुन् , जो प्रकृतिको छठौं अंशका रुपमा उत्पन्न भएकी थिइन ( धर्मायण,२०७९)

माथि उल्लेखित तर्कहरु भन्दा अलिक पृथक भनाई पनि छठ मैयाको बारेमा रहेको पाइन्छ । भारतीय लेखक कुमार निर्मलेन्दुले मगध के इतिहास की कथात्मक यात्रा ‘मगधनामा’ मा छठी मैयाको सन्दर्भमा लेखेका छन् –

‘ऊषा’ र ‘प्रत्यूषा’ सूर्यको दुई श्रीमतिहरु हुन् । सूर्यको पहिलो किरणलाई ऊषा र अन्तिम किरणलाई प्रत्युषा भनिन्छ । ऊषा र प्रत्युषा सूर्यको पत्नी हुनका साथै उनको दुई प्रमुख शक्तिहरु पनि हुन् । मगध क्षेत्रमा कार्तिक र चैत्र मासको शुक्लपक्ष षष्ठी र सप्तमीका दिन सूर्यसंगै अघोषित रुपमा उनको दुई शक्तिहरु ऊषा र प्रत्यूषाको सश्रद्धा पुजा गरिन्थ्यो । कार्तिक एवं चैत्र मासको शुक्लपक्ष षष्ठीलाई मगधमा ‘सूर्य–षष्ठी’ को व्रत राख्ने पुरानै परम्परा छ । सूर्य–षष्ठीको अवसरमा मनाईने लोकपर्वलाई ‘छठ पर्व’ भनिन्छ । छठ, वास्तवमा सूर्यदेवको उपासनासंगै उनको शक्तिहरुको उपासना गर्ने लोकपर्व हो । प्रमुख रुपमा सूर्यदेवको दुई शक्तिहरु ऊषा र प्रत्यूषाको उपासना गर्नुका कारण सूर्य–षष्ठीलाई सामान्यतः ‘छठ मैयाको पूजा’ को नामले पनि चिनिन्छ । प्राचीनकालबाटै ‘छठ मैया’ लाई यस क्षेत्रमा लोककल्याणकारी देवीका रुपमा पुजा गरिन्छ (मगधनामा, २०२३)

सन्दर्भ सामग्रीहरु :

शर्मा लवीना, टाईम्स नाउहिन्दी डटकम, नवभारत, ७ नोभेम्बर २०२४, भारत ।

मंडल विनिता, इण्डिया टिभी, ७ नोभेम्बर २०२४, भारत ।

वेबदुनिया डटकम, २०२४, भारत ।

नारायणसेवा डट ओआरजी, २०२४, भारत ।

धर्मायण, भाग ३, अंक सं. १२७, माघ, २०७९ वि.सं. पृ.७५, भारत ।

कुमार निर्मलेन्दु, मगधनामा: मगध के इतिहास की कथात्मक यात्रा, २०२३, दोस्रो संस्करण, भारत ।

डिस्क्लेमर : यहाँ दिइएको जानकारीहरु धार्मिक आस्था र लोक मान्यताका आधारमा स्रोतसहित दिइएको छ । यसका कुनै पनि वैज्ञानिक प्रमाण भेटिदैन ।