विकासमा राजनीतिक दलको भूमिका

तस्बीर: मिथिला संवाद समिति 

राजनीतिक दलहरु सत्ताको बाडफाँडको वाहक तथा 

लोकतान्त्रिक राजनीतिक \समूहहरुको 

तर्फबाट मोलतोल गर्ने माध्यम बन्नु दुखद हो ।

दिनेश यादव 

महाभारतमा एउटा प्रसंगबारे कुनै ठाउँमा पढेको थिएं । अठारह दिनसम्म जारी युद्धमा विजय प्राप्त गरेको कयौं वर्षपछि युधिष्ठिरले हस्तिनापुरमा अश्वमेध यज्ञ गर्ने निर्णय गरेका थिए । त्यसपछि ठूलो भोजको तयारी भएको थियो । तर, त्यसै बीचमा एउटा रोचक घटना हुन पुग्यो । एउटा न्याउरी मुसोले भान्साभित्र प्रवेश गरी विशाल भोजका लागि तयार पारिएका परिकारहरुमा आफ्नो हात साफ गरेछ । त्यसपछि ऊ जोर–जोरले हाँस्न थाल्छ । उसको यो व्यवहार देखेर धेरै जना अचम्भित हुन्छन् । पछि उसलाई पक्रेर राजा युधिष्ठिरको समक्ष पुरयाइन्छ । राजाले उसको अनाहक हाँस्ने उच्छृंखल व्यवहारबारे सोधपुछ गर्छन । जबाफमा न्याउरी मुसोले एउटा गरीब ब्राह्मण परिवारको कथा सुनाउँछ । कथा अनुसार त्यो परिवार साताभरी भोकै थिए । मुश्किलले परिवारले केही अन्न प्राप्त गरेको थियो । त्यो खान बसेकै बेला एउटा भिक्षु आंगनीमा आएर भोजन माग्न थाल्छन् । भोजन ‘गराऊ कि गराऊ’ भन्न थालेपछि घरकी मालकिनीले सबै खाना उसलाई पस्की दिइन । थालमा एकाध अन्न बाँकी थियो, त्यसलाई न्याउरी मुसोले चाटेर खाई दिएछ । ती अन्न निलेपछि न्याउरी मुसोको शरीर सुनमा परिणत भयो । त्यसो त भोजन निक्कै कम थियो , त्यसैले उसको पुरै शरीर सुनको बन्न सकेन । त्यस दिनपछि न्याउरी मुसो हरेक साना–ठूला घरमा प्रत्येक पूजा–यज्ञमा यो आशाले जान थाल्यो कि कतै त्यही दैवीय भोजन प्राप्त होस, जसबाट उसको शरीरको बचेको आधी भाग पनि सुन बनोस । न्याउरी मुसाले राजालाई भने, ‘हे राजन, तिम्रो भोजन यति दिव्य थिएन, जसले मेरो आधी जिउलाई पनि सुन बनाई दियोस, त्यसैले म हांसिरहेको छु ।’ नेपाली लोकतन्त्रसंग यस्तै भइरहेको छ । केही राजनीतिक दल र तिनका नेताहरु लोकतन्त्र र गणतन्त्रमा आफ्नो पुरै शरीर सुन बनाउने प्रयासमा छन् । सहिदहरुले आफ्नो बलिदानबाट तिनीहरुलाई आधी सुन भएको शरीर त बनाइ दिएका छन्, पुरै शरीर सुन बनाउनमा न्याउरी मुसो झै यताउत्ती भट्की रहेका छन् । विकासका मुद्दा, संविधान संशोधनका विषय, सामाजिक न्यायको प्रसंग र सत्ता साझेदारीमा जनसांख्यिकी अनुपातका आधारलगायतका विषयहरु ओझेलमा पर्दै जानुको कारण अब चाही भनि रहनु पर्छ जस्तो लाग्दैन ।  

कुनैपनि मुलुकमा लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्था कायम गर्न, संविधान निर्माण वा संविधानमा भएका त्रुटि संशोधन वा जनताका असंतुष्टिहरुलाई संवोधन गर्न, चुनावी राजनीति र सरकार गठन तथा संचालनमा राजनीतिक दलहरुको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको हुन्छ । योसंगै विकास र पूर्वाधार निर्माणमा पनि दलहरुको भूमिका उस्तै हुन्छ । जन–जनसंग जोडिएका विषय दलहरुको प्राथमिकतामा पर्नु पर्छ । त्यसैले राजनीतिक दलका नेता, सांसद, मन्त्रीलगायतले आ–आफ्नो क्षेत्रको विकास गरुन भनेरै सरकारले विशेष बजेट अर्थात संसदीय कोषको स्थापना गरिदिएको हो । तर, यसमा हुने गरेको अनियमितता पटक–पटक लेखिएकै छन्, संचार माध्यमहरु मार्फत उजागर भएकै छन् ।  

राजनीतिक दलहरु सत्ताको बाडफाँडको वाहक तथा लोकतान्त्रिक राजनीतिक समूहहरुको तर्फबाट मोलतोल गर्ने माध्यम बन्नु दुखद छ, हो । अधिकांश आमजनको बुझाई लोकतन्त्रको अर्थ राजनीतिक दल हो । गाउँमा बसोबास गर्ने र कम पढेलेखेकाहरुलाई सोधे यो पुष्टि हुन सक्छ । तिनीहरुलाई संविधान र सरकारको स्वरुपका बारेमा खासै चासो र जानकारी हुदैन । तर राजनीतिक दलहरुको बारेमा केही न केही जानेकै हुन्छन्, बुझेकै हुन्छन् । दलहरुका बारेमा तिनीहरु निर्धक्कसंग कुरा पनि गर्छन् । यसको अर्थ दलहरु धेरै लोकप्रिय भएको भन्ने होइन । अधिकांश आमजन दलहरुका बारेमा खराब प्रतिक्रिया मात्रै दिने गरेको पाइन्छ । आफ्नो लोकतान्त्रिक व्यवस्था र राजनीतिक जीवनको हरेक कमजोरीका लागि दलहरुलाई तिनीहरुले जिम्मेवार ठान्छन । त्यसो त , सामाजिक र राजनीतिक विभाजनका लागि पनि दलहरुलाई नै दोषी मान्ने गरिन्छ । यस्तो अवस्थामा एउटा प्रश्न तेर्सिनु स्वभाविक हुन आउँछ, के हामीलाई साँच्चिकै राजनीतिक दलहरु आवश्यक छ ? झण्डै सय वर्ष पहिले विश्वका केही मुलुकहरुमा औलामा गन्न सकिने गरि राजनीतिक दल सक्रिय थिए । तर आज राजनीतिक दलहरु नभएका मुलुकहरु कमै भेटिन्छन् । विश्वभरका लोकतान्त्रिक मुलुकहरुमा राजनीतिक दलहरु यति सर्वव्यापी किन भए त ? जति दल त्यती नै असंतुष्टि किन ? यी प्रश्नहरुबारे अब चाही गम्भिर बहस टडकारो भई सक्यो । 

राजनीतिक दलहरु चुनाव लड्ने र सरकारमा राजनीतिक सत्ता हासिल गर्ने उद्देश्यमा मात्र केन्द्रित भएपछि समस्या खडा भएको यहा“ सर्वविदितै छ । समाजको सामूहिक हितलाई ध्यानमा राखेर समूहका लागि केही नीतिहरु तथा कार्यक्रमहरु निर्धारण गर्नुको साटो व्यक्तिगत स्वार्थमा लागेपछि दलहरुप्रति विश्वास घट्दो छ । यसो त सामूहिक हित एउटा विवादास्पद विचार हो । यसबारे सबैको आ–आफ्नै फरक–फरक धारणा हुन सक्छ । यसै आधारमा दलहरु आमजनलाई यो सम्झाउने प्रयास गर्छन कि आफ्नो नीति अन्यको तुलनामा राम्रो छ । यही आधारमा चुनाव पनि जित्छन् र आफ्ना नीतिहरु लागू गर्ने प्रयास गर्छन । नीतिहरु लागू गर्न नसकेपछि जन–जनमा दलहरुप्रति निराशा बढ्ने गर्छ । अझ भत्ता र सत्तामा मात्र सीमित भएपछि दल र तिनका नेताहरुप्रति जनआक्रोश बढ्ने गरेकै छ । यो अवस्था आउन नदिनका लागि केही कदम चाल्न सकिन्छ । आफ्नो भत्ताका रुपमा प्राप्त रकमको केही अंश खर्च गरि सर्वसधारणलाई विकास निर्माणका काममा जनश्रमदानका लागि उत्प्रेरित गर्न सकिए नेता र पार्टीप्रति जनअभिमत दीर्घकालिन रुपमा बनि रहन सक्छ । 

दलहरु देशमा विकास, निर्माण र आर्थिक उत्थान गर्न चुक्नुको अर्को कारण कमजोर नेतृत्व र जनाधार नभएको व्यक्तिहरुलाई जिम्मेवारी दिनु र चुनावमा उम्मेदवार छनौट गर्नुपनि हो । यो प्रक्रियामा लोकतान्त्रिक पद्धति अवलम्बन गर्न सकिए जनताको विश्वास जित्न सकिन्छ । विकासप्रेमी, असल चरित्र र राम्रो आचरण भएकालाई नेतृत्वदायि भूमिका दिन सके जन–जनमा पार्टीहरुप्रति अपनत्व जाग्नुका साथै विकासप्रति आशाको संचार हुन सक्छ । अमेरिका जस्तो केही मुलुकमा नेता या चुनावका उम्मेदबार छनौट दलका सदस्य र समर्थकहरुले गर्छन । तर हाम्रो जस्तो मुलुकमा दलहरुका नेताले यस्ता नेतृत्व र उम्मेदबार छनौट गर्छन । यस्तो अवस्थामा दलको नीति भन्दा पनि नेताप्रति बफादार हुने गरेको पाइन्छ । तिनीहरुले जनताको भावना विपरीत काम गर्न सक्छन् । विकास निर्माणमा आफ्नो योगदान पुराउदै जन भावनाको सम्मान गर्नुका साटो नेतृत्वलाई खुशी तुल्याउदै लाभका पद ग्रहण गर्न आतूर रहने गर्छन्, हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा नेतृत्वको नजिक र जनताबाट टाढिने निश्चित छ । त्यसपछि देश र समाजको आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक, सांस्कृतिकलगायतका विकासमा योगदान गर्ने वाचाको अन्त्येष्टि हुन्छ । 

धेरैको मुखारबिन्दूबाट सुनिन थालिसक्यो, ‘नेपालका सबै राजनीति दल सामाजिक बदलावका लागि अप्रासंगित भईसकेका छन् ।’ यहाँका प्रमुख दलहरुको नेतृत्व बुढा र थकित दिमाग भएका नेताहरुले गरिरहेका छन् । शासन प्रणाली र राज्य व्यवस्था परिवर्तन भएपनि नेतृत्व तथा नेता परिवर्तन हुन सकेन । फलस्वरुप मुलुकले विकासका हरेक क्षेत्रमा जुन गति लिनुपथ्र्यो, त्यो संभव हुन सकेको छैन । चुनावका बेला मात्र पार्टी र कार्यकर्ता बाँकी समय व्यक्तिवादी सोच र अहंकारवादी मानसिकताबाट ग्रसित भएपछि देशको विकास असंभव हुनु स्वभाविकै हो । अझ तराई–मधेसको सवालमा झनै भयावहको अवस्था छ । न्याउरी मुसो बन्ने प्रवृति धेरैमा विद्यमान छ । मधेसमा पटक–पटकको जनविद्रोहले त्यस क्षेत्रका नेताहरुलाई जुन नैतिक शक्ति राजनीतिका लागि प्रदान गरेको थियो, शायद त्यो

धनुषाको लक्ष्मीनियास्थित जनकपुर–ढल्केवर सडक 

विस्तारै विस्तारै कमजोर भइरहेको अनुभूति सर्वत्र गरिन थालिएको छ । यस्तो अवस्थामा विकास निर्माण मात्रै एउटा यस्तो निर्विकल्प माध्यम बन्न सक्छ, जसले त्यहाँको जनताको मन जित्न सक्छ । यो कुरो राजनीतिक दल र नेताहरुले बुझ्नै पर्छ । जनताको मूलभूत परिवर्तनका लागि यो एउटा अभिन्न पाटो पनि बन्न सक्छ । 

हाम्रो मुलुक गाउँनै गाउँले भरिएको छ । गाउँको विकास विना देशको विकास असंभव छ । गाउँमा विकासको अर्थ मानिसमा आर्थिक सुधार र ठूलो सामाजिक परिवर्तन दुवै हो । विकास कार्यक्रममा मानिसको सहभागिता बढाउनुदेखि योजनाहरुको विकेन्द्रिकरण, भूमि सूधार लागू गर्नु र सहूलियत ऋणहरु सजिलै उपलब्ध गराएर स्थानीयको जीवनस्तर राम्रो बनाउने लक्ष्य राखिनु पर्छ । विकासका लागि मुख्य जोड कृषि, उद्योग, संचार, शिक्षा, स्वास्थ्य,सडक संजाललगायतलाई दिन सक्नुपर्छ । तर, यी क्षेत्रहरुमा तत्कालै विकास तब मात्रै संभव छ जब सरकारी प्रयासहरुसंगै पर्याप्त रुपमा स्थानीय स्तरमा मानिसहरुको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष सहभागिता हुन्छ । त्यस्तै, स्वरोजगार र सीप विकासमा जोड दिने, रोजगार सृर्जना गर्ने विषयहरुलाई प्राथमिकतामा राख्ने, गरीबीको रेखामुनि रहेका परिवारलाई आवासको व्यवस्था, कृषिसहितका राम्रो सडकको व्यवस्था, सामाजिक पेंशन नीति, आदर्श गाउँहरुको विकासका लागि योजना तर्जूमा, गाउँ विकास केन्द्रहरुबाट विभिन्न परियोजनाहरु संचालन, गाउँका पदाधिकारीहरुको क्षमता विकास, सूचना, शिक्षा र संचार तथा निगरानी र मूल्यांकन लगायतका योजनाहरु समेत लागू गरेर विकासलाई अगाडि बढाउन सकिन्छ । यसको अतिरिक्त, राजनीतिक दलहरुले आ–आफ्ना घोषणापत्रमा व्यक्त गरेका प्रतिबद्धताको केही अंश मात्रै पनि पुरा गर्न सके, जन–जनले परिवर्तनको सुखानुभूति गर्न सक्थे । अब चाही नानाथरिका बहानाबाजी गरेर काम छैन । पुरानो ढर्राको राजनीति छाड्नै पर्छ राजनीतिक दलले । देश र समाजमा सामाजिक बदलाव बिना असल शासन र विकासको कल्पनासम्म गर्न सकिन्न भन्ने कुराको हेक्का राजनीतिक दलहरुले राख्नै पर्छ । हामीले पहिले प्रजातन्त्रको, त्यसपछि लोकतन्त्रको र अहिले गणतन्त्रको उत्सव मनाई रहेका छौ । यी उत्सवहरु मनाई रहँदा तिता अनुभवहरु समेत हामीले महशुश गरेका छौ । ती अनुभवहरुबाट दरो पाठ सिक्दै जनतालाई यी तन्त्रहरुको साँच्चिकै अनुभूति गराउन नेतानेतृत्वले सक्नै पर्छ । २०७५१२१७