मधेसमा प्रचारात्मक रणनीति

तराई–मधेसको कुनै ठाउँमा सुतली बम विस्फोट गराउने र निहत्थे जनताको हत्यापछि त्यसको जिम्मेवारी लिन तझाड–मझाडमा लाग्नेहरुबाट समेत पछिल्लो पटक ‘एकता’ वा ‘एकिकरण’ लाई प्रचारको शैली बनाएका छन् । अज्ञात स्थलमा ११ वटा सशस्त्र समूहबीच एकता भएको हालैको प्रचार ‘धन्दाबाज’ मधेसका केही पत्रकारबाटै भए । तर तराई–मधेसमा ती संगठनको कुनै हैसियततै नभएको भनाई त्यस क्षेत्रका जानकारहरुको छ 

दिनेश यादव

पहिले सत्ताका लागि मोर्चाबन्दी गर्ने मधेस केन्द्रित केही दल र त्यसका नेताहरु अहिले अगामी संविधानसभामा बढी भन्दा बढी सिट कसरी ल्याउने भन्ने कसरतमा जुटेका छन् । सत्तामा पुग्नुअघि विगतका सरकारहरुसंग गरेको सम्झौताका एउटापनि मुद्दा आफै सरकारमा पुग्दा समेत कार्यान्वयन गराउन नसक्ने उनीहरु पछिल्लो समय मधेस क्षेत्रमा आफूहरुलाई ‘खाँटी मधेसबादी’ भएको देखाउन तछाडमछाड गरिरहेका छन् । ती मध्ये केही त अन्य दलका कार्यकर्ताहरु आ–आफ्नो पार्टीमा भित्र्याउन व्यस्त देखिन्छन् । कोही भने तराई–मधेसमा ‘सशस्त्र संघर्ष’ का नाममा हत्याहिंसा मच्चाउनेहरुलाई आफूमा समाहित गराउने दौडमा छन् । यी र यस्तै गतिविधिलाई उनीहरुले मधेसमा प्रचारात्मक रणनीति बनाएका छन् । अमुक दलका असंतुष्टहरुको जमातलाई एकपछि अर्को गर्दै आफूमा भित्रयाउन उनीहरुले एकसूत्रिय अभियाननै थालेको जस्तो भान जनतामा पर्न थालेको छ । यो अभियानलाई एउटा अवसरवादी चरित्र भएकाले अर्को त्यस्तै प्रवृतिका व्यक्तिहरुलाई आफूमा समाहित भएको प्रचार पनि उनीहरुले गर्दै हिडेका छन् । केही आपराधिक चरित्रका व्यक्ति समेत यसलाई अवसरका रुपमा भग्मग्दुर उपयोग गर्न व्यस्त छन् । यसले मधेसी मात्रै होइन सिंगो नेपालकै जनता ती दलहरुप्रति सशंकित बनेका छन् । विगतका उनीहरुको गतिविधिबाट आजित बनेका मधेसी जनतामा फेरी डर र त्रास फैलिन थालेको छ । किनभने ‘नाइकेहरु’ विरुद्ध मुद्दा र उजुरीको एउटा थाती नै प्रहरी प्रशासनमा छ । उता आफूहरूलाई ‘सेभ’ बनाउन दलहरुनै अग्रसर भएपछि आपराधिक गिरोह ती ‘नाइकेहरू’ दंग र फुरुंग छन । केही समयअघिसम्म ‘छुट्टै राज्य’ को माग गर्दै हिडेकाहरुको नाम प्रहरीको ‘मोस्ट वान्टेड’ सुचीमा अझै नहटेको अवस्था छ । तर पछिल्लो समय उनीहरु अमुक दलका ‘केन्द्रिय नेता’ बनेर खुल्मखुल्ला हिड्न थालेका छन । विश्लेषकहरु भन्छन्, ‘ नेपालको संक्रमणकालिन अवस्थाको फाइदा उठाउँदै अपराधिक चरित्रका व्यक्तिहरु राजनीतिक दलहरूलाई आफ्नो ‘सेल्टर’ बनाउनु किमार्थ उचित होइन । यसले मुलुकमा दण्डहिनतालाई प्रश्रय मिल्छ । मधेसी जनताले दलहरुको यो कदमलाई सकारात्मक रुपमा लिइरहेका छैनन् ।’

      एमाओवादीको हेटौडा महाधिवेशनबाट शुरु भएको मधेसका सशस्त्र समूहका ‘नाइकेहरु’ लाई पार्टीमा समाहित गर्ने वा भित्रयाउने क्रम सद्भावना पार्टीले पछिल्लो समयमा पनि निरन्तरता दिइरहेको छ । हुनत, त्यसअघि र पछि पनि केही व्यक्तिले त्यस्तै नीति अख्तियार नगरेका भने होइन । पछिल्लो समय तराई–मधेस जागरण अभियानका जयप्रकाश प्रसाद गुप्ताले सशस्त्र समूहको एउटा ‘झुण्ड’ को नेतृत्वगर्ने राजिव झालाई पार्टीमा भित्रयाएको चर्चा अझै सेलाएको छैन । झालाई गुप्ता आफूले जेल जानुअघि उनकै नेतृत्वमा रहेको गणतान्त्रिक फोरमका उपाध्यक्ष बनाएका थिए । पछिल्लो समय झालाई अभियानका प्रवक्ता बनाइएको छ । यस्तै प्रवृति एमाओवादीमा समेत देखियो । हेटौडा महाधिवेशनमा एमाओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले एकताका आफूलाई सशस्त्र समूहको ‘नाइके’ भन्न रुचाउने प्रह्लाद गिरीलाई फूल, माला र अबिर लगाएर भित्र्याएका थिए । त्यसलाई पछ्याउँदै अहिले सद्भावनाका राजेन्द्र महतोले त्यस्तै ‘प्रवृति’ का कौटिल्य शर्मालाई पार्टीमा भित्रयाएर उच्च सम्मान दिनुलाई धेरैलाई ‘राजनीति’ मा जे पनि हुँदो रै’छ भन्न कर लगाएको छ । हुनत, महतोले त्यसअघि पनि आपराधिक गिरोहका केही ‘नामूद अपराधी’ पार्टीमा भित्र्याइ सकेका छन् । यसरी राज्यलाई ठाडो चुनौती दिँदै हिड्नेहरुका लागि एमाओवादी, सद्भावना, तराई–मधेस जागरण अभियान ‘सुरक्षा कबच’ का रुपमा देखा परेको छ । र, ती पार्टीहरुले यसको व्यापक प्रचार पनि गर्दै आएको छ । त्यसैले त गिरी एमाओवादीमा प्रवेश गर्दा ताका होस् या सद्भावनामा शर्माको प्रवेश नै किन न होस्, मिडियामा खुबै चर्चा पाएको हो । अझ जयकृष्ण गोइतसंगको वार्तापछि जयप्रकाश गुप्ताले प्रचारमा ल्याएका तथ्यहरुले पनि नेताहरु अब ‘प्रोपागाण्डिस्ट’ बनेको पुष्टि गर्न काफी छ । आतंकबादी र आपराधिक समूहले आफूलाई प्रचारमा ल्याउने विभिन्न हथकण्डा अप्नाउने पुरानै शैली भएपनि शान्तिपुर्ण राजनीतिमा लागेकाहरु त्यस्तै गर्नुलाई धेरैले अर्थपूर्ण रुपमा लिएका छन् । आफूलाई ‘क्रान्तिकारी’ र ‘पृथ्थकतावादी आन्दोलन’ का ‘नाइके’ थान्नेहरु शान्तिपूर्ण राजनीतिमा आफ्नो दिनचर्या कसरी व्यतित गर्ने हुन्, त्यो चाहीँ हेर्न बाँकी छ । अत? यसबारे तत्कालै टिप्पणी गरिहाल्नु उचित हुँदैन, छैन । तर अगामी दिनहरु त्यस्ता व्यक्ति अंगाल्ने राजनीतिक दलका लागि भने सुखद पक्कै हुने छैन । विगतमा डर र त्रास फैलाएर आफ्नो धन्दामा मालामाल बन्न सदैव तत्पर रहनेहरूलाई पार्टीमा प्रवेश गराइ ‘गौवान्वित’ हुनेहरूले के हेक्का राख्नु पर्छ भने खहरे खोलाको बाढी धेरै बेर टिक्ने छैन, टिक्दैन । यो त उनीहरुका लागि जीवनदान दिने विषय मात्रै बन्न सक्छ । हो, यो क्षणिक प्रचार सामग्री त पक्कै बन्न सक्छ । किनभने सशस्त्र समूहका पूर्व ‘नाइके’ भनाउँनेहरुले विगतमा उनीहरुको गतिविधिलाई प्रचारात्मक बनाएको जगजाहेरै छ ।

     यसैगरि, तराई–मधेसको कुनै ठाउँमा सुतली बम विस्फोट गराउने र निहत्थे जनताको हत्यापछि त्यसको जिम्मेवारी लिन तझाड–मझाडमा लाग्नेहरुबाट समेत पछिल्लो पटक ‘एकता’ वा ‘एकिकरण’ लाई प्रचारको शैली बनाएका छन् । अज्ञात स्थलमा ११ वटा सशस्त्र समूहबीच एकता भएको हालैको प्रचार ‘धन्दाबाज’ मधेसका केही पत्रकारबाटै भए । तर तराई–मधेसमा ती संगठनको कुनै हैसियततै नभएको भनाई त्यस क्षेत्रका जानकारहरुको छ । ‘व्यक्तिपिच्छे संगठन खडा गरिएकाहरुले एकिकरणको हौवा फैलाएर मानिसमा डर र त्रास कायम गरी लुट, चन्दा आतंकको खेतिलाई थप मलजल गर्न मात्र खोजेको देखिन्छ’ मधेसका एक बुद्धिजीविले भने । उता, सत्तामा पुगेर जनताका लागि केहीगर्न नसकेको तमलोपालगायतका पार्टीहरू एकिकरण वा मोर्चाबन्दीको प्रस्ताव लिएर मधेसी पार्टीबीच पुगेको प्रचार पनि जारी छ । महिनौ भईसक्दापनि टेरपुच्छर समेत लगाउन नसक्ने नेताहरुको बीच एकता वा एकिकरणको कुनै सम्भावना नरहेको भन्नेहरु मधेसमा प्रशस्तै छन् । सद्भावना महासचिव मनिस सुमनले मधेस आन्दोलन भइरहेका बेला सत्तामा रहेका महन्थ ठाकुरले धेरै मधेसीलाई ‘गोली हानी हत्या’ गरेकाले उनको नेतृत्वमा मधेसकेन्द्रित दलहरुको एकिकरण असम्भव भएको प्रतिक्रिया आफ्नो फेसबुक स्टेटस मार्फत् हालै सार्वजनिक गरेका छन् । उनकै पार्टी अध्यक्ष पनि पार्टी एकिकरणको पक्षमा नरहेको लगभग प्रष्ट भइसकेको छ ।

यसैबीच, असार २२ मा राजकिशोर यादव नेतृत्वको गणतान्त्रिक फोरमबाट सद्भावना प्रवेश गरेका केही नेता÷कार्यकर्ताहरुबारे जयप्रकाश गुप्ता नेतृत्वको अभियानका आत्माराम साहले आफ्नो फेसबुक स्टेटसमा ‘ पंक्षि रुपी नेताहरुलाई अन्न दिएर पार्टीमा प्रवेश गराएकोमा त्यो दिगो नहुने’ आशयसहित प्रतिक्रिया लेखेका छन् । उनले भनेका छन्, ‘रुपैया रुपी पिजडामा ती पंक्षी (आगन्तुक नेताहरु) लाई धेरै टिकाउन सकिने हैसियत र अवस्था मधेसका कुनै नेतासंग छैन । ’ सद्भावनाका केन्द्रिय सदस्य उपेन्द्र महतो भने पार्टीमा आएकाहरुको फोटोसहित विवरण तत्कालै समाजिक संजालमार्फत् सार्वजनिक गर्न जारी राखेका छन् । उनको यो शैली पनि प्रचारात्मक मात्रै भएको ठम्याई धेरैको छ । यसअघि सद्भावना पार्टीले आफ्नो संगठन नेपालको ७५ जिल्लामा पु¥याएर पहाडबाट पनि उम्मेदबारी दिइने प्रचार समेत गरिसकेको छ । यसैबीच, विजयकुमार गच्छदार नेतृत्वको मधेसी जनअधिकार फोरम नेपाल (लोकतान्त्रिक) ले अगामी संविधानसभाको निर्वाचनमा ‘लोकतान्त्रिक फोरम नेपाल’ को नामबाट लड्ने प्रचारमा जुटेको छ । उनको यो प्रचारलाई केही ‘कट्टर’ मधेसीहरुले गच्छदारले ‘मधेस शब्दलाई समेत छाडेको’ आरोप लगाएका छन् । यी र यस्तै प्रचारहरुको प्रभाव अगामी निर्वाचनमा के कति पर्ने भन्नेबारे तत्कालै कसैले केही प्रतिक्रिया जनाउन चाहेका छैनन् । तर अगामी निर्वाचनमा मधेस सबैभन्दा चर्चाको शिखरमा रहने दाबी चाही मधेसी बुद्धिजीविहरुको छ । उनीहरु भन्छन्, ‘पटक–पटक सत्तामा पुगेकाहरुबाट पछिल्लो समय अप्नाइएका प्रचारात्मक शैलीले मधेसको हित कम नेताहरुको हित बढी हुने देखिन्छ । संघियता, समावेशिकता र सेनामा मधेसीको प्रवेशलगायतका मुद्दा आजको मितिमा पनि ज्यूँकात्यूँ छन् । यी मुद्दाहरु मधेसीका मात्रै होइन जनजाति, आदिवासी, दलित, अल्पसंख्य , सीमान्तकृत जनताहरुको पनि भएकाले अगामी निर्वाचन रोचक बन्न पक्का छ । यसले अगामी संविधानसभाबाट पनि मुलुकले संविधान पाउने हो÷होइन भन्ने शंका गर्ने ठाउँ प्रशस्तै छन् । राजनीतिक दल तथा त्यसका नेताहरू नानाथरिका प्रचारात्मक शैली अप्नाएपनि जन–जनले मुलुकमा शान्ति र अमनचयन , रोजगारी र अवसर, गाँस, बास, कपास र विकास मात्र चाहेका छन् । नेताहरुले जेसुकै गरुन तर मुलुकको राजनीतिक अस्थिरताको निकाश शान्तिपूर्ण तवरमा होस् भन्ने जनताको चाहना छ ।