मधेसी नेताहरु आ–आफ्नै दाउमा रहेकाले समस्या खडा हुँदै आएको हो । सरकार बनाउने बेला एक हुनेहरु चुनावमा जाँदा एक नहुनुलाई धेरैले दुर्भाग्यको रुपमा लिँदै आएका छन् । फेरी सत्तासिन बन्नकै लागि दल फोड्नेहरु पनि मोर्चाका लागि ललायित हुनुले उनीहरुको नियत र मनोदशालाई जोकोहीले सजिलै आंकलन गर्न सक्छन् ।
दिनेश यादव
एमाओवादी, कांग्रेस र एमालेलाई मधेसकेन्द्रित दलहरूले मधेसी विरोधी पार्टी भएको प्रचार गर्छन्, आरोप लगाउँछन । तर, सरकार बनाउने बेला भने उनीहरु मौन बस्छन्, विरोध गर्दैनन् । अर्को संविधानसभाको मिति घोषणा लगतै मधेस केन्द्रित दलका नेताहरुमा फेरी त्यही पुरानै रोग बल्झिएको छ । प्रमुख पार्टीहरुका विरोधमा चर्का भाषणबाजी गर्दै हिडेका छन् । मधेसी बुद्धिजीविहरु भन्छन्, ‘यसो गर्नुको प्रमुख कारण चाहीँ उनीहरु एकजूट हुन नसक्नुको आक्रोश हो । मधेस केन्द्रित दलहरुबीच विलय वा एकिकरण वा मोर्चावन्दीबारे धेरै पहिलेदेखि बहस भएपनि सार्थक रुप धारण गर्न नसक्दा आफ्ना कमजोरीहरु लुकाउन अन्य दलमाथि दोषारोपणमा उनीहरु उत्रेका हुन् ।’ धेरैले विलय वा एकिकरणलाई असम्भव भनेका छन् । केहीले भने यसको विकल्प नभएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । अन्य केहीले चाहीँ मधेसी दलहरुबीच मोर्चाबन्दीसम्म हुनसक्ने लख काटेका छन् । विगत पाँच–सात वर्षयता भारतले नेपालमा आफ्नो ‘इन्ट्रेस्ट’ पुरा गर्न मधेसी पार्टीहरूलाई प्रयोग मात्रै गरेको भन्नेहरु पनि छन् । यी भनाइ राख्नेहरूले ‘मधेसी पार्टीहरुको प्रयोग भारतको केन्द्रिय सरकार वा नेपाल मामिला हेर्ने भारतीय प्रशासक वा काठमाडौस्थित भारतीय दुतावासको नीति अन्तर्गत भइरहेको भन्नेबारे स्पष्ट हुन सक्ने’ स्थिति नभएको तर्क गर्छन् । तर उनीहरु दाबीका साथ भन्छन्, ‘मधेसी राजनीतिलाई भारतले ‘बार्गेनिंग चिप’ का रुपमा आफ्नो ‘प्राइम इन्ट्रेस्ट’ लाई सन्तुलन बनाउन मात्र प्रयोग गर्दै आएको एउटा तीतो यथार्थ हो ।’ यी भनाईहरुलाई मधेसी दलका केही नेताले ठाडै अस्वीकार गरिदिएका छन् । तमलोपाका नेता तथा पूर्व सभासद् जितेन्द्र सोनलले भारतले आन्तरिक रुपमा राजनीतिमा कुनै हस्तक्षेप गरेको आफूलाई थाहा नभएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘भारतले संधै शान्ति, लोकतन्त्र र विकास मात्र चाहेको छ , त्यसैले उसले मधेसी दलहरुलाई प्रयोग गर्ने गरेको आरोप तर्कसंगत छैन ।’
सोनलले केही मधेसी दलहरु विलय वा एकिकरण भएर जाने बताए । उनी थप्छन् , ‘उपेन्द्र यादव र विजयकुमार गच्छदारको नेतृत्वमा रहेको फोरम दुईटा, तमलोपा र सद्भावना एक–एक गरी मधेसमा चार वटा मधेस ‘बेस’ पार्टी हुन । चारैबीच विलय वा एकिकरण सम्भव नभएपनि दुई वा तीन दलबीच यो सम्भव छ । ’ उनले मधेसी जनताले दलहरुलाई मिलेर आउन भनिरहेकाले यसको विकल्प नभएको बताए ।
‘जहाँसम्म नेतृत्वको कुरो छ , यो प्रमुख विषय होइन । तर पनि कुनै खास व्यक्तिको नेतृत्वमा दलहरुबीच एकता वा विलय वा मोर्चावन्दी हुन नसकेको अवस्थामा ‘रोटेशन सिस्टम’ मा जान सकिन्छ ’ उनले विकल्प साथ भने, ‘ मधेसका मेजर पार्टीहरुबीच एकता वा मोर्चावन्दीले सकारात्मक सन्देश दिने भएपनि अन्य साना दलहरुलाई समेत यसमा समाहित गरिनुपर्छ ।’
स्रोतका अनुसार विजयकुमार गच्छदार, महन्थ ठाकुर र उपेन्द्र यादवले अगामी मोर्चाको नेतृत्वमा आ–आफूलाई दाबी गर्दै हिडेका छन् । तर आन्तरिक र बाह् शक्ति केन्द्रहरु भने गच्छदार र यादवको नेतृत्वमा भन्दा ठाकुरलाई अघि सारेका छन् । ‘पार्टी विलयका लागि प्रत्यक्ष प्रभाव भारतीय संस्थापन पक्ष र काठमाडौंस्थित दुताबासको रहँदै आएको छ ’ एक जना मधेसी विश्लेषकले भने, ‘संस्थापन पक्ष र दुताबास दुबैले गच्छदारलाई अन्य सबै पार्टीका नेताहरुलाई ठाकुरको नेतृत्वमा एकिकरण गर्न दबाव दिइरहेको छ ।’
यसैबीच, राजेन्द्र महतोले मधेसी दलहरुबीच विलय वा एकिकरण वा गठबन्धनमा खासै चासो नदेखाएपनि यो कुरोलाई पुर्ण अस्वीकार चाही गरेका छैनन् । स्रोतका अनुसार मधेसको सबैभन्दा पुरानो पार्टी सद्भावना भएकाले महतो आफ्नै नेतृत्वमा दलहरुबीच एकिकरण वा विलय हुनुपर्ने चाहना राखेका छन् । त्यसैले ‘मृत्तप्राय’ बनिसकेको संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चाको बैठकमा पहिले उसले आफ्नो प्रतिनिधि पठाउने गरेकोमा पछिल्ले समय महतोले त्यसो गर्न समेत उचित ठानेनन् ।
मिडियाहरु मार्फत् मधेसी दलहरुबीच एकता वा मोर्चावन्दीको चर्चा भइरहँदा सद्भावना पार्टीका नेता लक्ष्मणलाल कर्णले यसबारे वार्ता नै नभएको प्रतिक्रिया दिए । ‘तमलोपा, लोकतान्त्रिक फोरम र फोरम नेपालसंग यसबारे कुनै वार्ता भएको छैन ’ कर्णले भने, ‘वार्ता भएपछि मात्र हाम्रो पार्टीको अडान के हुने स्पष्ट हुन्छ ।’ उनले मधेसी पार्टीको विलय वा एकताको कुनै सम्भावना नरहेको बताए । ‘मोर्चाबन्दीसम्म चाहीँ गर्नुपर्ने पक्षमा हामी छौ ’ उनले भने, ‘ मोर्चाबन्दीको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने विषय छलफलबाट तय गरिनुपर्छ । ’
यता, तमलोपा नेपालका दानबहादुर कुर्मीले पनि मधेसी दलहरुमा विलय वा एकिकरणको सम्भावना नरहेको बताए । ‘तर मधेसी दलहरुबीच चुनावी मोर्चाबन्दी अपरिहार्य छ ’ उनले भने, ‘ जनताको चाहना मधेसी दलहरु एक भएर आउनु पर्छ । चुनावका लागि अगामी दिनमा बन्ने मोर्चाको नेतृत्व शक्ति केन्द्रहरूको चाहना अनुसार कुनै एक व्यक्तिबाट असम्भव छ ।’ पूर्व सभासद् समेत रहेका कुर्मीले दुई वा तीन जनताको नेतृत्वमा मोर्चाबन्दी हुन सक्ने बताए । ‘नामै तोकेरै भन्ने हो भने उपेन्द्र यादव, विजयकुमार गच्छदार र महन्थ ठाकुरको नेतृत्वमा मोर्चाबन्दीको सम्भावना छ ’ उनले भने ।
मधेसी नेताहरु आ–आफ्नै दाउमा रहेकाले समस्या खडा हुँदै आएको हो । सरकार बनाउने बेला एक हुनेहरु चुनावमा जाँदा एक नहुनुलाई धेरैले दुर्भाग्यको रुपमा लिँदै आएका छन् । फेरी सत्तासिन बन्नकै लागि दल फोड्नेहरु पनि मोर्चाका लागि ललायित हुनुले उनीहरुको नियत र मनोदशालाई जोकोहीले सजिलै आंकलन गर्न सक्छन् । त्यस्तै, एउटा दलका नेता मधेस विद्रोह आफूहरुको नेतृत्वमा भएको दाबी गर्दै हिडेका छन् भने अर्को मधेसी दल तराई–मधेसको सबैभन्दा पुरानो पार्टी भएको डिंग हाक्दै हिडेका छन् । तेस्रो पार्टी भने दोस्रो मधेस विद्रोह आफ्नो नेतृत्वमा भएकोले मधेसी दलहरुबीचको एकताको नेतृत्व आफूले पाउनु पर्ने दाबी गर्दै आएका छन् । पछिल्लो भनाई राख्ने नेता शक्ति केन्द्रहरुको गोटी बन्न आतुर भएकाले मिडियामा उसैको खुब चर्चा हुने गरेको भनाई विश्लेषकहरुको छ ।
दिनेश यादव
एमाओवादी, कांग्रेस र एमालेलाई मधेसकेन्द्रित दलहरूले मधेसी विरोधी पार्टी भएको प्रचार गर्छन्, आरोप लगाउँछन । तर, सरकार बनाउने बेला भने उनीहरु मौन बस्छन्, विरोध गर्दैनन् । अर्को संविधानसभाको मिति घोषणा लगतै मधेस केन्द्रित दलका नेताहरुमा फेरी त्यही पुरानै रोग बल्झिएको छ । प्रमुख पार्टीहरुका विरोधमा चर्का भाषणबाजी गर्दै हिडेका छन् । मधेसी बुद्धिजीविहरु भन्छन्, ‘यसो गर्नुको प्रमुख कारण चाहीँ उनीहरु एकजूट हुन नसक्नुको आक्रोश हो । मधेस केन्द्रित दलहरुबीच विलय वा एकिकरण वा मोर्चावन्दीबारे धेरै पहिलेदेखि बहस भएपनि सार्थक रुप धारण गर्न नसक्दा आफ्ना कमजोरीहरु लुकाउन अन्य दलमाथि दोषारोपणमा उनीहरु उत्रेका हुन् ।’ धेरैले विलय वा एकिकरणलाई असम्भव भनेका छन् । केहीले भने यसको विकल्प नभएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । अन्य केहीले चाहीँ मधेसी दलहरुबीच मोर्चाबन्दीसम्म हुनसक्ने लख काटेका छन् । विगत पाँच–सात वर्षयता भारतले नेपालमा आफ्नो ‘इन्ट्रेस्ट’ पुरा गर्न मधेसी पार्टीहरूलाई प्रयोग मात्रै गरेको भन्नेहरु पनि छन् । यी भनाइ राख्नेहरूले ‘मधेसी पार्टीहरुको प्रयोग भारतको केन्द्रिय सरकार वा नेपाल मामिला हेर्ने भारतीय प्रशासक वा काठमाडौस्थित भारतीय दुतावासको नीति अन्तर्गत भइरहेको भन्नेबारे स्पष्ट हुन सक्ने’ स्थिति नभएको तर्क गर्छन् । तर उनीहरु दाबीका साथ भन्छन्, ‘मधेसी राजनीतिलाई भारतले ‘बार्गेनिंग चिप’ का रुपमा आफ्नो ‘प्राइम इन्ट्रेस्ट’ लाई सन्तुलन बनाउन मात्र प्रयोग गर्दै आएको एउटा तीतो यथार्थ हो ।’ यी भनाईहरुलाई मधेसी दलका केही नेताले ठाडै अस्वीकार गरिदिएका छन् । तमलोपाका नेता तथा पूर्व सभासद् जितेन्द्र सोनलले भारतले आन्तरिक रुपमा राजनीतिमा कुनै हस्तक्षेप गरेको आफूलाई थाहा नभएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘भारतले संधै शान्ति, लोकतन्त्र र विकास मात्र चाहेको छ , त्यसैले उसले मधेसी दलहरुलाई प्रयोग गर्ने गरेको आरोप तर्कसंगत छैन ।’
सोनलले केही मधेसी दलहरु विलय वा एकिकरण भएर जाने बताए । उनी थप्छन् , ‘उपेन्द्र यादव र विजयकुमार गच्छदारको नेतृत्वमा रहेको फोरम दुईटा, तमलोपा र सद्भावना एक–एक गरी मधेसमा चार वटा मधेस ‘बेस’ पार्टी हुन । चारैबीच विलय वा एकिकरण सम्भव नभएपनि दुई वा तीन दलबीच यो सम्भव छ । ’ उनले मधेसी जनताले दलहरुलाई मिलेर आउन भनिरहेकाले यसको विकल्प नभएको बताए ।
‘जहाँसम्म नेतृत्वको कुरो छ , यो प्रमुख विषय होइन । तर पनि कुनै खास व्यक्तिको नेतृत्वमा दलहरुबीच एकता वा विलय वा मोर्चावन्दी हुन नसकेको अवस्थामा ‘रोटेशन सिस्टम’ मा जान सकिन्छ ’ उनले विकल्प साथ भने, ‘ मधेसका मेजर पार्टीहरुबीच एकता वा मोर्चावन्दीले सकारात्मक सन्देश दिने भएपनि अन्य साना दलहरुलाई समेत यसमा समाहित गरिनुपर्छ ।’
स्रोतका अनुसार विजयकुमार गच्छदार, महन्थ ठाकुर र उपेन्द्र यादवले अगामी मोर्चाको नेतृत्वमा आ–आफूलाई दाबी गर्दै हिडेका छन् । तर आन्तरिक र बाह् शक्ति केन्द्रहरु भने गच्छदार र यादवको नेतृत्वमा भन्दा ठाकुरलाई अघि सारेका छन् । ‘पार्टी विलयका लागि प्रत्यक्ष प्रभाव भारतीय संस्थापन पक्ष र काठमाडौंस्थित दुताबासको रहँदै आएको छ ’ एक जना मधेसी विश्लेषकले भने, ‘संस्थापन पक्ष र दुताबास दुबैले गच्छदारलाई अन्य सबै पार्टीका नेताहरुलाई ठाकुरको नेतृत्वमा एकिकरण गर्न दबाव दिइरहेको छ ।’
यसैबीच, राजेन्द्र महतोले मधेसी दलहरुबीच विलय वा एकिकरण वा गठबन्धनमा खासै चासो नदेखाएपनि यो कुरोलाई पुर्ण अस्वीकार चाही गरेका छैनन् । स्रोतका अनुसार मधेसको सबैभन्दा पुरानो पार्टी सद्भावना भएकाले महतो आफ्नै नेतृत्वमा दलहरुबीच एकिकरण वा विलय हुनुपर्ने चाहना राखेका छन् । त्यसैले ‘मृत्तप्राय’ बनिसकेको संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चाको बैठकमा पहिले उसले आफ्नो प्रतिनिधि पठाउने गरेकोमा पछिल्ले समय महतोले त्यसो गर्न समेत उचित ठानेनन् ।
मिडियाहरु मार्फत् मधेसी दलहरुबीच एकता वा मोर्चावन्दीको चर्चा भइरहँदा सद्भावना पार्टीका नेता लक्ष्मणलाल कर्णले यसबारे वार्ता नै नभएको प्रतिक्रिया दिए । ‘तमलोपा, लोकतान्त्रिक फोरम र फोरम नेपालसंग यसबारे कुनै वार्ता भएको छैन ’ कर्णले भने, ‘वार्ता भएपछि मात्र हाम्रो पार्टीको अडान के हुने स्पष्ट हुन्छ ।’ उनले मधेसी पार्टीको विलय वा एकताको कुनै सम्भावना नरहेको बताए । ‘मोर्चाबन्दीसम्म चाहीँ गर्नुपर्ने पक्षमा हामी छौ ’ उनले भने, ‘ मोर्चाबन्दीको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने विषय छलफलबाट तय गरिनुपर्छ । ’
यता, तमलोपा नेपालका दानबहादुर कुर्मीले पनि मधेसी दलहरुमा विलय वा एकिकरणको सम्भावना नरहेको बताए । ‘तर मधेसी दलहरुबीच चुनावी मोर्चाबन्दी अपरिहार्य छ ’ उनले भने, ‘ जनताको चाहना मधेसी दलहरु एक भएर आउनु पर्छ । चुनावका लागि अगामी दिनमा बन्ने मोर्चाको नेतृत्व शक्ति केन्द्रहरूको चाहना अनुसार कुनै एक व्यक्तिबाट असम्भव छ ।’ पूर्व सभासद् समेत रहेका कुर्मीले दुई वा तीन जनताको नेतृत्वमा मोर्चाबन्दी हुन सक्ने बताए । ‘नामै तोकेरै भन्ने हो भने उपेन्द्र यादव, विजयकुमार गच्छदार र महन्थ ठाकुरको नेतृत्वमा मोर्चाबन्दीको सम्भावना छ ’ उनले भने ।
मधेसी नेताहरु आ–आफ्नै दाउमा रहेकाले समस्या खडा हुँदै आएको हो । सरकार बनाउने बेला एक हुनेहरु चुनावमा जाँदा एक नहुनुलाई धेरैले दुर्भाग्यको रुपमा लिँदै आएका छन् । फेरी सत्तासिन बन्नकै लागि दल फोड्नेहरु पनि मोर्चाका लागि ललायित हुनुले उनीहरुको नियत र मनोदशालाई जोकोहीले सजिलै आंकलन गर्न सक्छन् । त्यस्तै, एउटा दलका नेता मधेस विद्रोह आफूहरुको नेतृत्वमा भएको दाबी गर्दै हिडेका छन् भने अर्को मधेसी दल तराई–मधेसको सबैभन्दा पुरानो पार्टी भएको डिंग हाक्दै हिडेका छन् । तेस्रो पार्टी भने दोस्रो मधेस विद्रोह आफ्नो नेतृत्वमा भएकोले मधेसी दलहरुबीचको एकताको नेतृत्व आफूले पाउनु पर्ने दाबी गर्दै आएका छन् । पछिल्लो भनाई राख्ने नेता शक्ति केन्द्रहरुको गोटी बन्न आतुर भएकाले मिडियामा उसैको खुब चर्चा हुने गरेको भनाई विश्लेषकहरुको छ ।
No comments:
Post a Comment