मधेसका अल्पसंख्यक अमात जाति ‘अमात्य’ र ‘राई’ होइनन (The minority #Amat_castes of Madhes are not 'Amatya' and 'Rai')

काठमाडौं– तराई–मधेसमा वर्षौदेखि बसोबास गर्ने अल्पसंख्यक अमात जातिका अगुवाहरुले राज्यले पहिले नेपालको राष्ट्रिय जातिमा आफूहरुलाई वर्षौसम्म सुचिकृत गर्न अनाकानी गरेको र पछि जनसंख्या कम देखाउन बेइमानी गरेको बताएका छन् । उनीहरुले राष्ट्रिय जनगणना नेपालको एकीकृत राष्ट्रिय तथ्यांक प्रणालीको एक हिस्सा भएकाले यो जातिले आफ्नो तथ्यांक सहि र सत्य लेख्न सबैलाई आग्रह गरे । काठमाडौंस्थित ‘#अमात_फाउन्डेसन_नेपाल’ले मंगलबार राजधानीमा आयोजना गरेको विचारगोष्ठि, सम्मान तथा शुभकामना आदान प्रदान कार्यक्रममा अगुवाहरुले विगतमा यो जातिलाई ‘अमात’ को ठाउँमा ‘अमात्य’ र ‘राय’ को साटो ‘राई’ लेखिदिँदा सरकारी तथ्यांक मिथ्यांक बनेको आरोप समेत लगाए । नेपालको जनणना –०६८ मा यो जातिको जनसंख्या ३८ सय ३० मात्रै उल्लेख गरिएकोमा उनीहरुको आक्रोस थियो । नेपालमा आफूहरु दुई लाखको हाराहारीमा रहेको उनीहरुको दाबी छ । यो जाति २०६८ अघि मात्रै धेरै संघर्षपछि नेपालको राष्ट्रिय जातिमा सुचिकृत भएको जानकारी कार्यक्रममा दिइएको थियो । अमात जातिको प्रचलित थरहरु राय, मण्डल, राउत, अमातलगायतका हुन् । हाल जारी राष्ट्रिय जनगणनामा यो जातिको कोड ९९ रहेकोले थर जेसुकै भएपनि जातिमा ‘अमात’ लेख्न आग्रह गरिएको छ । कार्यक्रममा सम्मानित भएका डा. जयनारायण मण्डलले ३७ वर्षको सरकारी सेवामा पहिलो पटक सम्मान पाएको भन्दै आफ्नो समुदायको भन्दा कम जनसंख्या भएकाहरु नेपाल सरकारले व्यवस्था गरेको सेवासुविधा र आरक्षणको अवसर लिइरहेको तर आफूहरु त्यसबाट बञ्चित भएको बताए । सप्तरीका रामकुमार रायले भने, ‘राज्य हामीलाई दुई वटा धोका र बेइमानी गरेका छन् । हामी तराई–मधेसको जातिलाई पहाडका जनजाति अमात्य र राईमा सुचिकृत गरेर बेईमानी गरेको हो । ’ अमात जातिकै अर्का अगुवा गयाधरप्रसाद मण्डलले आफूहरु संगठीत भई ओबीसीको सहयोगमा नेपालको राष्ट्रिय जातिमा सुचिकृत भएको बताए । ‘अब सबै मिलेर यो जातको उत्थानमा अघि बढ्नु पर्छ ’ उनले भने ।

कार्यक्रममा पूर्वमन्त्री अनिस अन्सारी शुभकामना मन्तव्य दिंदै अल्पसंख्यमाथि राज्यले पटक–पटक बेइमानी गर्ने गरेकाले सचेत भई शैक्षिक र राजनीतिक रुपमा अगाडि बढ्न अमात समुदायका अगुवाहरुलाई आग्रह गरे । कीर्तिपुरस्थित अनुसन्धान निर्देशनालयका निर्देशक एवं भूगोलवेत्ता उमेशकुमार मण्डलले धानुक, कुर्मी, केवत र अमात एउटै सजातिय समूह रहेकाले संगठित भई पहिचानका लागि संघर्ष गर्नु पर्ने बताए । ‘शिक्षानै विकासको मेरुदण्ड र कुनैपनि जाति/समुदायलाई अघि बढ्ने औजार भएकाले यसमा अमात जातिको ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ ’ उनले भने । योजना आयोगका सदस्य एवं अर्थविद् उमाशंकर प्रसादले नेपालमा ८५ प्रतिशत जनसंख्यामाथि १५ प्रतिशत एकल जातिय समूहको हाली मुहाली भएकाले अन्य जाति/समुदायले हरेक क्षेत्रमा पिछडापनको भागिदारी बनेको बताए ।

‘मधेसको जनसंख्या ५० प्रतिशत भएपनि नेपालको कूल बजेटको १७ प्रतिशत मात्रै त्यहाँ छुट्टाइएको छ ’ उनले भने, ‘अझ कूल बजेटको २३ प्रतिशत मात्रै स्थानीय र प्रदेश सरकारलाई र बाँकी बजेट संघिय सरकारले मात्र खर्च गर्ने मानसिकताले मधेस क्षेत्रमा अपेक्षाकृत विकास हुन नसकेको हो । ’ उनले पनि अमात जातिकाले शिक्षामा जोड दिनु पर्ने सुझाब दिए । अमात फाउण्डेसन नेपालका अध्यक्ष रामकृपाल रायले तराई–मधेसको विभिन्न जातजातिसंग समन्वय गरी अघि बढ्ने उद्देश्यले यो संस्था दर्ता गरिएको बताए । उनले पनि शैक्षिक र राजनीतिक रुपमा सबै सचेत हुँदै अघि बढ्नु पर्ने जनाए । कार्यक्रममा विभिन्न क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने सम्मान र उपस्थिति प्रमुख व्यक्तित्वहरुलाई लभअफ टोकन प्रदान गरिएको थियो । साथै कार्यक्रममा मैथिली, भोजपुरी र नेपाली गीतहरुमा नृत्य प्रस्तुत पनि गरिएको थियो ।