मिथिलाबारे मैथिली लेखकबाटै त्रुटि

कान्तिपुरमा २०७५ बैशाख २ गते ‘लोकनायक सलहेस र नया“ वर्ष’ शिर्षकमा प्रकाशित धीरेन्द्र झा प्रेमर्षिको लेखले पाठक माझ विभिन्न भ्रम श्रृजित गरिदिएको छ । आफूलाई मिथिला अभियानी तथा संस्कृतिकविद् भन्न रुचाउने उहा“बाट लेखमा भएका त्रुटिहरु तल उल्लेखित छ । 
१.‘नव वर्षकै दिन मिथिलामा मनाइने जुडशितल...भनिएको छ, तर मिथिलामा बैशाख दुई गते जुडशितल मनाइने परम्परा छ । बैशाख १ गते सतुआइनका रुपमा मनाइन्छ ।
२. ‘बैशाख १ मा फुल्ने गुच्छा आकारको फूल.... भनिएको छ, तर उक्त फुलको नाम आलेखमा कतै उल्लेख गरिएको छैन । एक ठाउँमा ‘वनस्पतिविद्हरुले आर्किडको फूल भन्ने गरेको उक्त फूल फुल्ने रुखलाई स्थानीयले हारमको रुख भन्ने गरेका’ उल्लेख छ । ‘रुख’ को नाम हैन स्थानीय बोलीचालीमा उक्त फूलको नाम पाठकलाई दिन सक्नु पर्छ ।
३. ‘सलहेस फुलबारी नामक वाटिकामा फुल्ने फूल मिथिलाका ‘लोकनायक सलहेस गाथासंग सम्बन्धित’ भनेर उल्लेख गरिएको छ । यहा“ भनिदिऊँ, ‘लोकनायक सलहेस’ र ‘सलहेस गाथा’ दुई फरक कुरा हुन । ‘लोकनायक’ शब्दले पराक्रमी र वीर पुरुष भनेर बुझिन्छ, ‘लोकगाथा’ स्तुतिगानसंग सम्बन्धित हुन्छ, जुन मिथिला क्षेत्रमा मनोरञ्जन सामग्रीका रुपमा बढी प्रयोगमा ल्याइने गरिएको पाइन्छ । पहिले ‘लोकनायक’ त्यसपछि ‘लोकगाथा’ हो । लेखमा ‘लोकनायक’ त भनियो तर त्यो भन्दा पहिले ‘बाटिका’ लाई गाथासंग जोडिएको छ । यो ‘हेरारिकल्ली’ मेल खा“दैन ।
४.लेख लोकगाथामा आधारित छ । त्यसैले यसको बीच–बीचमा सम्बन्धित लोकनायकका ‘गाथा’हरुको साना–साना पंक्तिहरु राखिनु पथ्र्यो,त्यो छैन । सलहेस लोकगाथामार्फत मिथिला क्षेत्र र समाजका थुप्रै विकृति र विसंगीहरु समेत उजागर गराउने परम्परा छ, त्यो परम्परालाई समेटन नसक्नु लेखकको कमजोरी हो । 
५.लेखकले सलहेस फुलबारीलाई शुरुमा स्थानीय(?) लोकआस्थासंग मात्र जोड्न खोजेका छन्, पछि व्यापकता दिन खोज्दा धेरै ठाउँमा चुकेका छन ।  मिथिलाको लोकनायक भनिसकेपछि ‘स्थानीय’ शब्दको प्रयोग गर्दा अन्य स्थानकाहरुको मोह भंग हुन सक्छ । अर्को कुरो ‘सलहेस मात्र सिरहाका हुन’ जस्तो भान पर्ने गरि लेखिएको ‘राजा सलहेससंग सम्बद्ध अधिकांश ऐतिहासिक स्थलहरु सिरहामा पर्छन’ वाक्यले लेखकको मानसिक संकिर्णतालाई पुष्टि गर्छ । 
६. लेखमा दशकौ(?) देखि भव्य(?) मेला लाग्ने गरेको उल्लेख छ । लेखकले ऐतिहासिक स्थलतको वर्णन गरिरहँदा सही तिथिमितिको उल्लेख अनिवार्य हुन्छ । ‘दशकौ’ या ‘भव्य’ जस्ता अमूर्त शब्द र विश्लेषणले वाक्यलाई त लम्ब्याउन सक्ला तर ऐतिहासिक जानकारीहरु ओझेलमा पर्न जान्छ , लेखको यो पनि ठूलो कमजोरी रहयो । 
७.आलेखमा अलिक तल गएर लेखकले ‘लोकनायक’ लाई  मूलतः(?) ‘लोकगाथा नायक’ भनेका रहेछन् । फेरी वास्तविक नाम जयवद्र्धन भनेर सलहेसलाई सातौं–आठौं शताब्दीका ‘महापुरुष’का रुपमा चिनिने गरिएको पनि उल्लेख छ । पढदै अझ तल गएपछि ‘हाल एक खास जातिमा सीमित पारिएको, उक्त जाति दलितमा दरिएको र दलितहरुको समुचित पहु“च शिक्षा तथा अध्ययन–अनुशन्धानका क्षेत्रमा हुन नसकेकाले पनि यिनीबारे खासै ऐतिहासिक अध्ययन हुन नसकेको’ भन्ने आशय अनुचित छ, जातिविशेषलाई प्रश्रय दिनेगरि आएका छन् । आफ्ना ‘लोकनायक’ र ‘लोकदेवता’ बारे अध्ययन गर्नु र संविधानमा मौलिक अधिकार बनिसकेको ‘शिक्षा’ प्राप्त गर्नु दुई फरक कुरा हुन । प्रसंगै नमिल्ने गरि विषयवस्तु लेखमा घुसाइएका छन् ।
८.आलेखमा उल्लेख गरेका इतिहासकार र अन्वेशकहरु मैथिली लोकगाथामा मात्रै केन्द्रित भएकाहरु हुन । इतिहाससंगै सम्बन्धित अन्य विद्याका विद्वानहरुको भनाई तथा सन्दर्भ ग्रन्थहरुलाई पनि समेट्न सकिने प्रशस्तै ठाउ“ थियो , त्यो कुरो खड्किएको छ ।  ‘मनोरञ्जन’ को सामग्री बनाइएको ‘सलहेस नाच’ या अन्य लोकगाथामा मात्रै केन्द्रित हुनेहरुलाई यहा“ स्थान दिनुको प्रमुख कारण तिनीहरु ब्राह्मण र सलहेसलाई ‘अछुत’ बनाएरै हो । लेखकले सजातिय  विद्वानहरुको नाम मात्र उल्लेख गरेका छन् । एक जना गैर–ब्राह्मण रामभरोष कापडी भ्रमरले अघिल्लो साता प्रकाशित पुस्तक या उनलाई पनि उर्दृृृत गरेर लेख्दा राम्रो हुन्थ्यो ।
९.लेखक आफै सलहेस कुन शताब्दीका हुन भन्नेबारे अन्यौलग्रस्त देखिएका छन् । विभिन्न लेखक तथा विद्वानहरुको मत जाहेर गर्दा पनि एउटा निस्कर्षमा पुग्न सकेका छैनन् , हामी जस्ता पाठकलाई झनै अन्यौलता सिर्जना गरिदिएका छन् । त्यसैले उनी आलेखमा पहिले ‘सातौं–आठौ’ं भनेका छन, त्यसपछि ‘पाँचौं–छैटौ’ं शताब्दी भनेका छन । मैथिली भाषाको ‘वर्णरत्नाकर’ लाई समेत उर्दृत गर्दा पनि निस्कर्षमा पुग्न नसकेर ‘चार–पा“च’ शताब्दी भन्नु लेखकको ठूलो कमजोरी देखियो । महेन्द्र मलंगियाको तर्क यदि सहि छ भन्ने त्यसलाई नै मान्दा उपयुक्र्त हुनेथ्यो । आफै पुर्ण विस्वस्थ नभई सकेको विषयवस्तुमा कलम नचलाउ“दा उचित हुन्छ । 
१०.लेखमा सलहेसका नाम सन्दर्भमा विद्वानहरु(?) को मत भनेर उल्लेखित तर्क मात्र ‘शब्दार्थी–विश्लेषण’ संग सम्बन्धित छ । त्यो भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक रुपमा मेल खाने खालको छैन । धिरेन्द्रले मिथिलालाई ‘दोशाँध’मा रहेको राज्य भनेर लेखेका छन, सलहेसलाई मिथिलाका राजा पनि भनेका छन, अनि सलहेससंग सम्बद्ध सिरहा र धनुषाका ऐतिहासिक स्थलको मात्रै चर्चा पनि गरेका छन । सीमा रेखाले छुटयाएको पारी पट्टि रहेको मिथिला तथा सप्तरी, महोत्तरी, सर्लाहीदेखि वाराको सिम्रौनगढसम्मको मिथिला क्षेत्रलाई के भन्ने त ? हो, यहा“ मिथिला राज्य नभनेर उत्तरवर्ती सीमा उल्लेख गरि आफ्नो तर्क राख्न सकिन्थ्यो । लेखक त्यहा“ पनि चुकेका छन् ।
११. ‘सलहेसको गाथागीत तथा नृत्य हेर्न भनेपछि मिथिलाका नरनारिले दिनभरको थकाईलाई चटक्कै बिर्सेर रात छयांगै काटिदिन्छन’ भनेर लेखमा उल्लेख छ । यहाँ ‘रात काटिदिन्छन’ हैन, ‘रात काटिदिन्थे’ हुनु पर्छ । किनभने सलहेस गाथागीत र नाच मिथिलाको गाउँ–गाउँमा हुन छाडेको वर्षौ भईसक्यो । नाचपार्टीहरु भंग भईसके या कालाकारहरु नाच्नै छाडिसके । यहा“ लेखकले झुटको खेति गरेका छन् ।
(नोट ः नागेश्वर यादव ‘नगवा’ (सप्तरी, राजबिराज खर्साल टोल) को यो प्रतिक्रिया कान्तिपुर दैनिकसंगै मेरो मेलमा पनि सम्प्रेषित गरिएको थियो । कान्तिपुरले संवादित अंश प्रकाशित गरेको थियो,शिर्षक अर्कै राखेर )