शिक्षामा विकृति

Published In Kantipur Gulf edition 21th Fagun 2071

-दिनेश यादव
(Dinesh Yadav)

• सप्तरीको छिन्नमस्तास्थित संस्कृत विद्यालयमा जातिय भेद्भाव भएकै कारण स्थानीय डोम जातिका दलितहरू स्कूल जा“दैनन । स्कूल जाने उमेरका त्यहा“ धेरै दलित बालबालिका छन् । उनीहरु सुंगुर चराउ“न जान्छन्, पढ्न जा“दैनन् । 
• सप्तरीकै फकिरा गाविसस्थित शारदा राप्राविका शिक्षकप्रति गाउ“कै अभिभावक र विद्यार्थीको विश्वास नभएर दुई किलोमिटर दुरीमा रहेको सिम्रहा–सिङ्गियौन गाविसको कन्कट्टाको सामुदायिक विद्यालयमा पढ्न जान्छन् । कन्कट्टा जान नसक्ने बालबालिकाहरु गाउ“मै ‘अन्डर म्याट्रिक’ गरेकाहरुसंग टिऊसन पढ्छन् । कोही मदरसा गएर मौलवीहरुसंग पढ्छन् , नजिकैको सामुदायिक विद्यालय जान्दैनन या अभिभावकले पढाउ“दैनन् । 
• तराई–मधेसका ग्रामिण भेगका अधिकांश अभिभावकहरू गाउ“का विद्यालयमा गुणस्तरिय शिक्षा हुनेप्रति विश्वस्त छैनन् । त्यसैले उनीहरू आफ्ना बालबालिकाहरूलाई नजिकैको बजारमा रहेको नीजि विद्यालयमा पढाउ“छन् । केही बढी आम्दानी भएकाहरूले भने जिल्ला सदरमुकाम रोज्छन । केहीले नजिकैको ठूलो क्षेत्रिय सहर (विराटनगर, जनकपुर, वीरगञ्जलगायत) मा आफ्ना बालबालिका पढाउ“छन् । आर्थिक रुपमा सम्पन्न र धनाढ्यहरुले भने छोराछोरी पढाउन राजधानी काठमाडौं नै रोज्ने गरेका छन् । तर, निर्धन र निमुखाहरु भने विद्यालय पढाउनु भन्दा काममै लगाउन उचित ठान्ने गरेका छन् । 

माथि उल्लेखित तीन प्रवृति तराईको मधेसी बहुल क्षेत्रमा व्याप्त छन् । विद्यालयहरूमा दलिय भागबण्डामा शिक्षक नियुक्ति, प्राधानाध्यापकहरुले आफ्नै समर्थकलाई व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष बनाउने चाहना राख्नु, पढेलेखेकाहरू सहर केन्द्रित बन्नु, सजग र सचेत युवाहरु विदेश पलायन हुनु जस्ता कारणले पनि सामुदायिक विद्यालयप्रतिको मोह जन–जनको भंग हुदै गएको भन्नेहरु पनि भेटिन्छन् । केही सामुदायिक विद्यालय बाहेक धेरै यस्ता पनि छन्, जहा“ एकै परिवार धेरैजना वा एकै जातिका अधिकांश शिक्षक हुन्छन, अनि पालैपालो पढाउने गर्छन् । विद्यार्थी नभएर मुलुकका धेरै विद्यालय नजिकैका स्कूलहरूमा गाभिएका छन् । केही झोले विद्यालय खारेजीमा परेका छन् । मापदण्ड विपरित खोलिएका नीजि विद्यालयले विद्यार्थीहरु तान्दा नजिकै रहेको समुदायिक विद्यालय सुकेको उदाहरणहरु पनि भेटिन्छन् । तर, तराई–मधेसमा विद्यार्थी भएर पनि विद्यालय सुकेका छन् । कारण हो, गुणस्तरीय शिक्षाको कमी र शिक्षकहरु नियमित विद्यालय नजानु । अभिभावकहरू सक्रिय नभई दि“दा त्यहा“का विद्यालयको पठनपाठन गुणस्तरीय र नियमित हुन नसकेको हो । 

धेरैजसो युवाहरु रोजगारीका लागि विदेशिए पछि उनका सन्तानहरूको शिक्षादिक्षामा समस्या भएको गुनासो पनि सुनिन्छ । मुलुक बाहिर गएका अधिकांशका सन्तानहरु शिक्षण सिकाई क्रियाकलापमा कमजोर देखिनु त्यसको प्रमाण हो ।  परीक्षामा फेल भएको थाहा पाएपछि केहीले उमेर ढाटेरै भएपनि आफ्ना छोराको नागरिकता र राहदानी बनाएर विदेश उडाउछन , त्यो पनि चर्को ब्याजमा ऋण लिएर । गाउ“का धनिमानि र साहूमहाजनबाट ठूलो रकम प्राप्त गर्न नसक्नेहरु भने घरका महिलाहरुलाई बैनि÷बरिजाना (धनिहरुको जग्गामा बाहेक अरुकामा मजदुरी गर्न नपाईने कामदार) राखी दुई/चार हजार रुपैया लिई भारतको दिल्ली, पंजाब, हरियाणा, जम्मू–कश्मीरलगायतका क्षेत्रमा काम गर्न बालबालिकालाई लैजाने गरेका छन् । छोरीलाई भने कम उमेरमै विवाह गरि दिने गरिएपनि विदेश कमाउन चाही नगन्यले मात्रै पढाउ“छन् । त्रिभूवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डा. पारस यादव भन्छन्, ‘शिक्षालयमा पढाइ नै नभएपछि विद्यार्थी किन पढाउने भन्ने मानसिकता अभिभावकहरुमा पाइन्छ । ’ उनले गाउ“–गाउ“मा गैरकानुनी खोलिएका रक्सी पसलले त झनै विकृति मौलाएको बताए । 

‘केही अभिभावकहरु विद्यार्थीलाई पढाउन पैसा छैन भन्छन तर बेलुका उनीहरुलाई रक्सी नभई हुन्न ’ उनले भने, ‘ अभिभावक सक्रिय भए विद्यालयहरुको शैक्षिक गुणस्तरमा सुधार गर्न सकिन्छ ।’ उनले आठ कक्षा उत्तीर्ण भएका विद्यार्थीलाई नाम समेत लेख्न नआएको बताए । लामो समय काठमाडौंमा शिक्षण पेशामा आबद्ध महोत्तरीका संजयकुमार मिश्रले गाउ“घरमा पढाई भन्दा पनि कसले कति कमायो भन्ने सोध्ने चलन रहेको बताए । ‘पलानोको छोराले एमएसम्म पढ्यो अनि २०/२५ हजार रुपैया“ कमाउ“छन, मेरो छोराले नपढीकनै त्यो भन्दा बढी कमाउ“छन भन्नेहरु गाउ“मा भेटिन्छन’ मिश्रले भने, ‘पढाईको तुलना रकमसंग गर्दै शिक्षालाई महत्वहीन ठान्ने प्रवृति छ , अझ पढेलेखेकाहरु बेरोजगार भई गाउ“मा बरालिदा त व्यङ्गय नै गर्छन् । ’ उनले देशबाट बाहिरिएकाहरु फर्किदा आफ्ना सन्तान पढ्ने विद्यालय र शिक्षकप्रति चासो राख्नु पर्ने सुझाब दिन्छन् । 

विद्यार्थी नेता सुरेशकुमार मण्डलले शिक्षाको महत्व बुझाउन सबै सचेत वर्ग एकजूट भएर लाग्नु पर्ने बताउ“छन् । ‘ रोजगारीका शिलशिलामा गाउ“बाहिर गएकाहरु घर फर्केको बेला विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावकहरुबीच अन्तक्र्रिया वा सचेतना कार्यक्रमको आयोजना गरेर पनि शैक्षिक गुणस्तरमा सुधार गर्न सकिन्छ’ उनले भने, ‘तराई–मधेसप्रति राज्यको व्यवहार ठीक छैन । त्यसैले शिक्षामा अनेकौ विकृति मौलाएको हो , विद्यार्थी नेताको नाताले हामी आफ्नोस्तरबाट पहल गरिरहेका छौ ।’ तराईका विद्यालयमा शैक्षिक गुणस्तरमा सुधारका जिल्लाका राजनीतिक कार्यकर्ताहरु समेत सक्रिय हुनुपर्ने बृद्धिजीविहरु बताउ“छन् । उनीहरु भन्छन्, ‘राजनीतिक भागबण्डामा मात्रै कार्यकर्ताहरु सक्रिय रहनु भएन, शिक्षकहरु समयमा विद्यालय गएका छन÷छैनन त्यसको निगरानी पनि गर्नुपर्छ । गरिबीका कारण धेरैका बालबालिका शिक्षाबाट बञ्चित रहेकाले तिनीहरुलाई स्कूलसम्म पु¥याउने वातावरण बनाइदिनु पर्छ ।’ सबैभन्दा बढी झोले विद्यालय तराई–मधेसमै भेटिएका छन् । राजनीतिक कार्यकर्ताको उदासिनता र कमिसनको चक्करमा झोले विद्यालय त्यहा“ मौलाएका हुन  । शिक्षाप्रतिको बढ्दो वितृष्णा घटाउन वैदेशिक रोजगारमा गएकाहरु , सरकारी सेवामा बाहिर बसेकाहरु, बृद्धिजीविहरु , पेशाकर्मीलगायत सबै मिलेर शैक्षिक गुणस्तर अभिबृद्धि अभियानमा जुट्नै पर्छ । तब मात्रै शिक्षाको अधिकारबाट कोही बञ्चित हुने छैनन् ।  ( kantipur gulf 21 th Fagun 2071)