अलमलमा मधेसी दल

चार वर्षसम्म सत्ताको चाभी आफ्नो हातमा राखेर आफ्ना नेताहरुलाई पटक–पटक सरकारमा पठाई मधेसी मुद्दाको चिरहरण गर्ने र गराउनेहरु अहिले एकता वा एकिकरण वा मोर्चाबन्दी गर्नुपर्ने एकसूत्रिय एजेण्डा बोकेर हिडेका छन् । सत्तामा आसिन हुन पहिले मोर्चा र अहिले भने चुनावका लागि पार्टी एकिकरण वा मोर्चाबन्दीको हिमायती बन्नु जगहँसाई भएको टिप्पणी बुद्धिजीविहरुको छ । 


-दिनेश यादव 
संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेसी मोर्चाका नाममा बाह्य र आन्तरिक शक्ति केन्द्रको ‘कठपुतली’ बनेका केही दल अहिले पार्टी एकिकरण वा चुनावी मोर्चाबन्दीका लागि हारगुहार गर्दै हिडेका छन् । त्यसका लागि ‘प्रभू’ समक्ष विन्तिभाउ चढाउनमा समेत जुटेका छन् । २२ वर्षअघि सद्भावना पार्टीले उठान गरेको संघियता र मधेसी पहिचानको सवाल तथा सात वर्षअघि मधेसी जनअधिकार फोरम नेपालले उठाएको समावेशीकता र आत्मपहिचानसहितको संघियता मुद्दाबाहेक अन्य मधेसी दलबाट कुनै मुद्दाको उठानै भएको छैन । तराई कांग्रेसबाट शुरु भएको मधेस केन्द्रित राजनीतिलाई पहिले सद्भावना र त्यसपछि फोरमले काँध थापेको कुरो एउटा यथार्थ नै हो । शक्ति केन्द्रको गोटी बन्न फोरमले अरुची देखाएपछि तराई–मधेस लोकतान्त्रिक पार्टीको जन्म भएको तितो सत्य पनि हो । त्यसपछि खुलेको तमलोपा पार्टीको पृष्ठभूमि र त्यसमा संलग्न व्यक्तिहरुको ‘प्रोफाइल’ लाई गहनताका साथ अध्ययन गर्ने हो भने उसको गुह्य लक्ष्यलाई जो कोहीले पनि सजिलै ठम्याउन सक्छन् ।
चार वर्षसम्म सत्ताको चाभी आफ्नो हातमा राखेर आफ्ना नेताहरुलाई पटक–पटक सरकारमा पठाई मधेसी मुद्दाको चिरहरण गर्ने र गराउनेहरु अहिले एकता वा एकिकरण वा मोर्चाबन्दी गर्नुपर्ने एकसूत्रिय एजेण्डा बोकेर हिडेका छन् । सत्तामा आसिन हुन पहिले मोर्चा र अहिले भने चुनावका लागि पार्टी एकिकरण वा मोर्चाबन्दीको हिमायती बन्नु जगहँसाई भएको टिप्पणी बुद्धिजीविहरुको छ । मधेसी मोर्चामा सहभागी दलहरुमध्ये तमलोपा पूर्ण र लोकतान्त्रिक फोरम आंशिक रुपमा एकिकरण वा मोर्चाबन्दीको पक्षमा छन् । मधेसी जनताले नपत्याएकाहरुको नेतृत्वमा रहेको मधेसी दल वा समूहले त्यसको समर्थन गरिरहेका छन् । चुनावमा पराजित भएपछि टिके सभासद् बनेर मधेसीको नाममा सत्तासिन हुनेहरु अहिले बिना एजेण्डा र शक्ति केन्द्रहरुको ‘युज ब्याट्री’ बन्न तल्लिन रहेको आरोप तराईका बासिन्दाहरुको छ । चुनावको मिति घोषणा नहुँदै मधेसी नेताहरुमा कोही एकिकरण वा मोर्चाबन्दी त कोही यसको विपक्षमा देखिनुले मधेसको राजनीतिमा राम्रो संकेत नभएको भनाई समेत धेरैको छ । जेठ २५ गते राजधानीमा मधेसी पत्रकार संघद्वारा आयोजित कार्यक्रममा नेताका भनाइहरुको विश्लेषण गर्ने हो भने उनीहरु अझैपनि अल्लमल्लमा रहेको पुष्टि हुन्छ । विषयबस्तुमा अझैपनि केन्द्रित हुन सकिरहेका छैनन्, उनीहरु । मधेसीको सवालमा भन्दा अगामी निर्वाचनबाट सिंहदरबारमा कसरी पुग्ने र शक्ति केन्द्रहरूका लागि ‘बार्गेनिङ टुल्स’ कसरी बन्ने भन्ने ध्याउन्नमा उनीहरु देखिँदैछन् ।
अगामी चुनावमा मधेसी दलहरूमा एकिकरण वा मोर्चाबन्दी हुनुपर्ने भन्दै अभियानमा जुटेका तमलोपा अध्यक्ष महन्थ ठाकुरले ‘मधेसीहरुले न्याय÷कानुनको नाममा पीडा भोगिरहेकाले उनीहरुकै चाहनामा आफूहरु एकजूट हुने प्रयासमा लागेको ’ बताए । उनले थपे, ‘पोलिटिकल इन्क्लाइनेसनका कारण हाम्रो त्यो प्रयासमा ढिलाई हुन सक्ला तर सबै एक हुने निश्चित छ । किनभने मधेस आन्दोलन ताका उठान भएका नाराहरु त्यस क्षेत्रबाट प्रतिनिधित्व गर्ने नेताहरुले होइन जनताबाट आएको थियो ।’  अझ उनले ‘ मधेस क्षेत्रमा नेपाल सरकार देखिएको स्थानमा मधेस सरकार लेखिनु पीडित मधेस जनताको पीडाको उपज भएको’ भनाइ समेत राख्न भ्याए । ‘देश विविधताले पूर्ण भएको भनिएपनि एउटै भाषा, भेष र भूषालाई मान्यता दिनु अनुचित हो , हाम्रो लडाई त्यसविरुद्धमा पनि हो ’ ठाकुरले भने, ‘ एउटै भाषा, एउटै भेषमा सीमित गरेर नेपालमा रहेको मधेसी राष्ट्रियतालाई संकुचित बनाउन खोज्नु किमार्थ ठीक होइन । ’ उनले थपे, ‘ हामी परिवर्तनकारी शाक्ति भएकाले हामीमाथि विखण्डनकारी , साम्प्रदायिक सद्भाव विथोल्ने पात्रको विल्ला भिडाइएकै छ तर हामी भन्छौ विखण्डनकारी हामी होइन शासक हो , शासित कहिले पनि विखण्डनकारी हुनै सक्तैन । विगतमा जसरी जाति, धर्म र संस्कृतिका नाममा मधेसीलाई अधिकारबाट बञ्चित गरियो , आज पनि त्यसैको आडमा मधेसीलाई शासित बनाउन खोजिएको छ । ’ ठाकुरले सैद्धान्तिक भन्दा पनि भावनात्मक कुरा बढी गर्ने गरेको एक सहभागीले बताए । ‘मधेसी जनता अन्यायमा पर्दा उजुरी दिँदा त्यसको अनुशन्धान प्रक्रियालाई लम्ब्याएर निरुत्साहित गरिन्छ । यति मात्रै भए त हुन्थ्यो नि मुलुकको कुल आम्दानीको ७६–८० प्रतिशत मधेस क्षेत्रबाट हुने गरेको छ तर कूल बजेटको २२ प्रतिशत (अहिलेसम्मकै सबैभन्दा बढी बजेट) मात्र मधेसका लागि छुट्टयाइनु कहाँको न्याय हो ’ उनले भने, ‘ अन्जानमा चोट पु¥याएनेलाई माफी दिन सकिन्छ तर जानेर वा बुझेरै चोट पु¥याउने कसैले चेष्टा गर्छ भने त्यो अपराध हो , त्यसलाई क्षमा दिनु न्यायसंगत ठहरिँदैन । दलित, मधेसी, जनजातिलगायत दुई तिहाईको आबाजलाई हामीले दबाई दिने हो भने त्यो अत्याचार हुनेछ ।’ उनले मधेसको सामाजिक संगठन राजनीतिक संगठन भन्दा मधेसीको मुद्दामा बढी प्रतिबद्ध र कटिबद्ध रहेको स्मरण गराउँदै भने ‘हामी राजनीतिककर्मीहरु मुद्दाबाट विचलित नभई अघि बढ्नु पर्छ । बिना हतियारको युद्ध मैदानमा पठाए हामी लडाई जित्न सक्तैनौ , त्यसैले अगामी निर्वाचनमा बढी भन्दा बढी मधेसीलाई जिताएर पठाए विजय हाम्रै पक्षमा हुनेछ ।’
तमलोपा अध्यक्ष ठाकुरको भनाईप्रति लक्षित गर्दै सद्भावना पार्टी अध्यक्ष राजेन्द्र महतोले मुद्दाको सबालमा मधेसीहरु एकजूट हुनुपर्छ तर चुनावमा बेला एकता वा धुविकरणको कुरो किन र केका लागि त्यो चाही स्पष्ट हुनैपर्छ बताए । ‘पहिले मधेसमा एउटै पार्टी थियो फेरी तीन वटा (सद्भावना, फोरम र तमलोपा) किन बन्यो त्यसको पनि त चिरफार हुनु पर्ने होइन र ? ’ उनले भने, ‘ मधेसीहरुको एउटै पार्टी बन्नु पर्छ तर सरकार निर्माणका बेला ३ बाट १३ पार्टी बनाउनु गलत थियो । आन्दोलनका बेला मोर्चा बन्नु तर सरकार बन्ने समयमा व्यक्ति पिच्छे  नेता र पार्टी बन्नु अनुचित हो ।’ अध्यक्ष महतोले मधेसको सवालमा मतभिन्नता भएर मधेसी दलहरु फुटेका होइनन्, अहिले संसद पाउन र सिंहदरबारमा आफ्नो पहुँच बढाउनकै लागि भएपनि एकजूटताको कुरो कतिको जायज रहेको भनि प्रतिप्रश्न गरे । उनले भने, ‘सिद्धान्त र मधेसी सवाललाई सम्बोधन गर्नका लागि दलगत ध्रुविकरण÷मोर्चाबन्दी हुन सक्छ तर स्वार्थका लागि यो कदापी हुन सक्तैन । सत्तासंग एक्लो लड्न नसकिने कुरा ध्रुव सत्य हो , ताकतका लागि धु्रुविकरण जरुरी भएपनि सत्ता, कुर्सी, संसद, मन्त्री र पदका लागि यो असम्भव छ । सद्भावना मधेसमा ५ प्रदेशको पक्षमा र अगामी संविधानसभापछि १३ बाट २६ दल बनाउने पक्षमा छैन ।’
मधेसी जनअधिकार फोरम(गणतान्त्रिक) का अध्यक्ष राजकिशोर यादवले भने अगामी संविधानसभामा बढी भन्दा बढी मधेसीको उपस्थिति कसरी गराउने त्यो विषय महत्वपूर्ण भएपनि निर्वाचनलाई फोकस गरी हुने एकिकरण तर्कपूर्ण नभएको बताए । ‘आफूहरु सार्थक एकिकरणको पक्षमा रहेपनि मधेसी जनताको आखाँमा छारो हाल्नका लागि चाहीँ हुने मोर्चाबन्दीको विपक्षमा छौ ’ यादवले भने, ‘ एकै ठाउँमा आउने आधारभूत कुरा निर्धारण नगरिकै एकता असम्भव छ । विगतमा शक्तिका रुपमा निर्माण भएको मधेसी मोर्चाको मूल्यांकन नगरि भीड जम्मा गरी अघि बढ्नु विल्कुलै ठीक होइन । ’
 उनले चुनावको चर्चा हुने बित्तिकै देश र मधेसमा तरङ उत्पन्न हुने गरेको बताए । ‘खाइपाई आएका शक्तिहरुले आफ्नो अधिकारमा कटौति हुने भय र त्रासले ग्रसित भएरै मधेसीलाई विभाजित गराएर भएपनि कमजोर बनाउने षडयन्त्रमा छन् । त्यसैले अहिले निर्वाचन महत्वपूर्ण भएकाले निर्वाचनलाई ध्यानमा दिई सिद्धान्तका पक्का परिवर्तनकामी शक्तिहरु एक ढिक्का भई अगाडि बढ्नु र दुरगामी राजनीतिक प्रभावका लागि बैचारिक भट्टिबाट आएकाहरुलाई एकजूट गराएर अग्रसर हुनु मध्ये एउटा विकल्पको छनौट मधेसी दलहरुले गर्नुपर्ने देखिन्छ ’ अध्यक्ष यादवले भने, ‘मधेसीको सामुहिक विचार भन्दा पनि व्यक्तिगत विचारमा केन्द्रित रहेकाले मधेसी दलहरु समस्यामा परेका हुन् । त्यसैले त कसैले आफ्नो अस्तित्व संकटमा परेको देखेर त कसैले सिंहदबारमा आफ्नो पहूँच गुम्ने खतरामा एकताको कुरो गर्दै हिडेका छन् ।  यदि फेरी त्यही पुरानो राग अलाप्न कै लागि एकता हुने हो भने भोली यो दरबार या त्यो दरबारमा मधेसी नेताहरु धाउने निश्चित छ । ’
यता, मधेसी जनअधिकार फोरम नेपालका अध्यक्ष उपेन्द्र यादवको भनाई भने फरक छ । जेठ २६ मा महोत्तरीमा पत्रकारहरूसंग उनले मधेशी मोर्चासंग कुनै प्रकारको सहमति र एकता नहुने खलस्त पारे । उनले भने, ‘मोर्चालाई प्रमुख तीन दलहरु एमाओवादी, कांग्रेस र एमालेले ‘ट्वाइलेट पेपर’ को रुपमा प्रयोग गरेकोले आफनो दलले कुनै एकता गर्दैन ।’ मधेसी नेताहरुको यी र यस्तै भनाईहरुले जनता पनि अलमलमा छन् । (30 june 2013, Quatar edition Kantipur Daily)