काठमाडौ — मधेसका बासिन्दाले वर्षौंदेखि खेप्नुपरेको उत्पीडनविरुद्ध पटक-पटक आन्दोलन भयो । तर, उनीहरूले सुरु गरेको सामाजिक, सांस्कृतिक, भाषिक तथा आर्थिक अधिकारका आन्दोलन आजसम्म पनि 'संस्थागत' हुन सकेनन् । कारण एउटै हो, ती आन्दोलनलाई सत्तामा पुग्ने भर्याङ मात्रै बनाए, मधेसका केही सम्भ्रान्त वर्गले । मधेसका दलित, मुस्लिम, आदिवासीलगायतका समुदाय सधैं भोटबैंक मात्रै बने । मन्त्री बन्ने, धन आर्जन गर्ने माध्यम बने । त्यसो त पहिले भन्दा मधेसीको अवस्थामा केही सुधार भएजस्तो देखिए पनि वास्तविक अनुभूति भने त्यहाँका निर्धन र आवाजविहीनले अझैसम्म गर्न सकेका छैनन् ।
जहाँसम्म #मैथिली भाषिक आन्दोलनको कुरा छ, यसमा धेरै विरोधाभास छन् । मैथिली नेपालको दोस्रो सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा हो तर भाषाकै नाममा राजनीति गर्ने र त्यसैलाई माध्यम बनाएर 'धनार्जन' र सम्पत्ति जोड्नेहरू मिथिला क्षेत्रमा अहिले छयाप-छ्याप्ती छन् । यसमा सम्भ्रान्त र 'पारि' बाट आएका बढी छन् । मैथिली भाषालाई आफ्नो बपौती र बिर्ता ठान्नेले यसलाई व्यापार बनाएका छन् । मधेसमा मैथिलीलगायतका भाषाका नाममा ठेकेदारी प्रथा चलाएका छन् तिनले । विभिन्न पार्टीमा प्रवेश गरेर होस् या अनेकांै एनजीओ र आईएनजीओ खोलेरै होस्, केही व्यक्तिले त्यसलाई जारी राखेका छन् । मैथिली गीत, संगीत, संस्कृति र साहित्यको उत्थान र जर्गेनाका लागि भन्दै ती गैरसरकारी संस्थाहरू एउटै जाति विशेषको वरिपरि खुम्चिएका छन् ।
पछिल्लो समय जनकपुरमा जुन आततायी घटना भयो, त्यो मैथिली भाषाका ठेकेदारी प्रथाकै कारण भएको निष्कर्ष अब निकाल्न थालिएको छ । घटनामा पाँच जना सहिद भए, यो अमानवीय हो । यसको जति भत्र्सना गरे पनि कम हुन्छ । तर यसैलाई अस्त्र बनाएर 'लासको राजनीति' गर्न खोज्नु त्यो भन्दा निन्दनीय छ । आन्दोलनकै नाममा मिथिला क्षेत्रलाई अस्तव्यस्त बनाइनु किमार्थ उचित होइन ।
भावना र विचार सम्प्रेषण गर्ने एउटा माध्यम हो भाषा । तर मैथिली भाषिक आन्दोलनमा लागेकाहरू विद्यापति ठाकुरबाट माथि उठ्नै सकेका छैनन् । पछिल्लो समय सलहेसको चर्चा खुबै सुनिन थालिएको छ । सलहेसले अपेक्षाकृत बढी चर्चा पाउनुको एउटा प्रमुख कारणमध्ये 'रकमको ठूलो चलखेल' नै हो । मधेसका दलित जाति पासवान -दुशाध) का अस्थाका केन्द्र हुन्, राजा सलहेस । उनको चर्चा हुनु सकारात्मक पक्ष हो, किनभने यसमा मधेसको संस्कृति जोडिएको छ । तर नव वर्षका अवसरमा सलहेशको तस्बिर अंकित क्यालेन्डर बनाएर केही व्यक्ति मालामाल भइरहेका छन्, आफ्नो पहुँच विभिन्न निकायमा पुर्याउन सफल हुँदै गएका छन् । सलहेस जुन जाति विशेषसँग सम्बन्धित छन्, उनीहरू अझै पनि विभिन्न खाले अभाव, पीडा, भेदभाव, दमन र अत्याचारको शिकार भइरहेका छन् ।
अर्को तीतो यथार्थ, मैथिली भाषा अब एक ढिक्का रहेन । यो भाषा जनजिब्रोको बोली रहने कुरै भएन । ठेट मैथिली, बज्जिका, मगही, थारूलगायतका अनेकांै समूहमा यो भाषा विभाजित भइसकेको अवस्था छ । छिटफुट कुरालाई छाडिदिने हो भने मैथिली भाषा अब मधेसका मुठ्ठीभर मैथिल ब्राह्मणहरूको बोलीमा सीमित हुन पुगेको छ । योग्य व्यक्ति र भाषिक विद्वान्हरूबाट निक्कै टाढा पुगिसकेको छ, यो भाषा । मिथिला नगरी जनकपुरमा संस्कृतिको जर्गेनाका लागि विभिन्न नाममा खोलिएका संस्थाहरू दाताको रकममा चल्ने निकायमा विकसित भएका छन् । मैथिलीकै उत्थानका नाममा विभिन्न प्रोजेक्टहरू सञ्चालित छन् । त्यसलाई दुई/ चार सीडी निकालेर रकम कुम्ल्याउने उपकरण बनाइएको छ । पछिल्लो समय मिथिला राज्यको मागसहित आन्दोलनमा उत्रेका सीमित व्यक्तिहरूका कारण मिथिला, मैथिली र मैथिल रोगग्रस्त बनेको छ । उपचार खोज्ने कसले ? दहेज, बोक्सी, छुवाछूत लगायतका अनेकांै प्रलयकारी रोगले आक्रान्त छ, मिथिला क्षेत्र । तर, भारत बिहार दरभंगाका बैजनाथ 'बैजू' कै शैलीमा केही अवसरवादी, पदलोभी र धनलाभमा तल्लिन हुनेहरू मिथिला राज्यको माग गर्दै उग्रता प्रदर्शनमा जुटेका छन् । त्यसमा आम मैथिली भाषीको कुनै लगाव र चासो देखिंदैन । यसमा दरभंगा र मधुवनीबाट आयात गरिएका 'रेडिमेड' पाग लगाउनेहरूको बोलवाला छ ।
मिथिला क्षेत्रमा सदावहार रूपमा शिरमा पगरी र मुरेठा लगाउनेहरूको त्यसमा समावेशिता नगण्य छ ।
यसैगरी मिथिला क्षेत्रको मौलिक संस्कृति बोकेको अल्हारुदल र कुबार बि्रजभान नाच, प्राति गायन, सलहेसक गीत, डफरा बउसुरी (चमार जातिको विशेष नाच), ढोलपिपही र डम्फाको धुन हराइसकेका छन् । लटहा मोचीको ढोलको मौलिकता बोकेको संगीतमय र कर्णपि्रय आवाज अब गाउँ-गाउँमा गुन्जिन छाडिसकेको छ । यति मात्रै होइन, मुसहरहरूको दीनाभद्री, धोबी जातिको भुइँया, हलुवाई समुदायको फेकुराम, ग्वालाहरूको बुलाकी गोप र मनस गोप, वैश्यहरूको नैका बनिजारा, दुशासहरूको सलहेस, अहिरहरूको लोरिकायन, मुसलमानहरूको झरनी लोकनाच तथा लोकगाथा, मल्लाहहरूको कमलामाई र महाराज नाच लोप जस्तै भइसकेको छ ।
मधेसका निम्न वर्गका केटाहरूद्वारा जन्ती या अन्य समारोहमा नाचिने लौण्डा नाच, हिन्दुहरूको घडी पर्व, ओरहा खियाए, जुडशीतलमा बोटबिरुवामा पानी हाल्ने चलन, धान पाक्नुअघि खेत-खेतमा गएर 'सरी बराबर' को गुन्जन, मिथिलाको विशेष वाद्य उपकरण डफराको ताल अब मिथिला क्षेत्रमा नसुनिएको धेरै भइसक्यो । यी संस्कृतिहरूको चर्चा कहीँ, कतै गरेको पाइँदैन, हिजोआज । तर मैथिल उच्च जातिका मधुश्रावनी व्रत, कोजगरा, बट सावित्री र चित्रगुप्त पूजाको चर्चा र प्रचार सिंगो मैथिली भाषीको संस्कृतिको नाममा गरिंदैछ, जुन अन्य जातिका लागि घोर अन्याय मात्रै होइन, उनीहरूको संस्कृतिमाथि प्रहार गरेर मानव अधिकारको उल्लंघन पनि हो । होली पर्वमा गाइने 'होरी' गीत र जोगिराहरू मिथिला क्षेत्रको राजधानी जनकपुरमा #महामूर्ख सम्मेलनमा परिवर्तन भइसकेका छन् । सम्मेलनमा विभिन्न व्यक्तिहरूलाई सम्मान गरेर मिडियाहरूमा तिनका नाम प्रचार गरिने परम्पराको थालनी हुनु के मैथिली भाषिकको बेइज्जति र अपमान होइन र ? मिथिला राज्यले त्यस क्षेत्रका दलित, मुस्लिम, #सोलकन (गैर-ब्राह्मणहरूको १६ जातीय समूह), ओबीसीको आफ्नो बोली र संस्कृति के समेट्न सकिएला ? यसबारे आन्दोलनकारीहरूले सोच्ने कि नसोच्ने ? आन्दोलनका लागि आन्दोलन गरेर अब हुँदैन । मैथिली भाषाप्रति कलुषित भावना विकसित भइसकेको अवस्थामा उदार र सबैलाई समेटेर लाने संस्था, व्यक्तिको खाँचो छ । आन्दोलनका लागि खडा गरिएका मौसमी संगठनहरूको आन्दोलनले मिथिला राज्य असम्भव मात्रै होइन, सपनामा मात्र सीमित हुनसक्छ । अतः सबैलाई समेटेर आन्दोलन गरिए मात्र सहिदहरूको सम्मान र भाषिक अधिकार प्राप्त हुनसक्छ ।
प्रकाशित : जेष्ठ १०, २०६९ ११:४९, Kantipur Daily
No comments:
Post a Comment