मिथिला शब्दके अपव्याख्या !

इतिहास विजेता सभ लिखैत छथि, ई कहबी पुराने अछि । मुदा टटका–टटकी सेहो ऐहने अनुभव हमरा भँ रहल अछि । कोनो ऐतिहासिक पहिचान, संस्कृति आ धरोहर सभकें जौ बिना आधारक आ सन्दर्भ सामग्रीक उल्लेख करैत अपना अनुकूलकेँ व्याख्या कयल जाय या कियो करत त बुझियौं ओ कोनो ‘बाद’सँ अभिप्रेरित अछि । सन्दर्भ एक विद्वान पत्रकारक स्टेटस सँ सम्बन्धित अछि । ओ ‘मिथ’ आ ‘इला’ केँ जोडि मिथिलाकें (अ?)व्याख्या केने छथि । ‘मिथ’ आ ‘इला’ पर हुनक तर्क मौलिक जरुर छन्हि, ओ अपन वाक स्वतन्त्रताकेँ उपयोग केलन्हि तेकर सम्मान करी । मुदा हुनक तर्क विभिन्न ऐतिहासिक दस्ताबेज सँ मेल नय खाए छैक । हाँ मिथिलाकेँ किछु कथित पण्डित सभ ऐहने व्याख्या कएने हेताथ त ओ अलग बात भँ सकैत अछि । ओहुना, मिथिलाकेँ इतिहास ‘मिथक’ आ ‘भाषण’ पर बेसी आधारित रहल बात बहुत रास विद्वान सभ कहि आ लिख चुकला अछि । लेखक, विद्वान आ वरिष्ठ पत्रकार सुजित झाजी हमरा लेल सम्मानित लोक छथि, हुनका सँ हमरा कोनो आग्रह या पूर्वाग्रह नए । सामाजिक संजालमेँ आयल हुनक अभिव्यक्ति पर लक्षित हमर ई व्यक्तिगत प्रस्तुति सेहो अछि । अपन अभिव्यक्ति सार्वजनिक कयल जेबाक बाद ओहि पर सकारात्मक बहसक आवश्यकता रही जाएत छैक । हमर अहि बहसकेँ कियो कोनो जाति विशेषक विरोधी केँ रुपमेँ लैत छथि त ओ ओहिकेँ लेल स्वतन्त्र छैथि । अहिमेँ हमर दोस किन्नौह नए । हम मिथिलाकेँ छी, हमर माईकें बोली मैथिली छी, तेँ अहि विषय पर आयल सकारात्मक या नकारात्मक टिप्पणीपर अपन धारणा प्रस्तुत करबाक हक रखैत छी आ हक राखबेटा करब । एतह मित्र सुजितजी केँ स्टेटस आ ‘मिथ’ आ ‘इला’ पर उपलब्ध सामग्री हुबहू रखबाक प्रयास केने छी । अहि विषयपर मैथिली लेखककेँ धारणा हमरा लग उपलब्ध नइ अछि, जौ किनको लग हुए त उपलब्ध करावल जाए, अभारी रहब । एतह देलगेल सामग्री सभमें ‘मिथ’कें अर्थ प्रशस्ति, गुणगान आ ‘इला’क अर्थ बुद्धि आ शक्ति कतौह नए छैक । ‘मिथ’ जखने अंग्रेजी भाषाकेँ माइथ या मिथ केँ समअर्थी भँ जाए त बुझु, ओकर अर्थ बृहत भँ गेल । किएक त जतह कतौह शाब्दिक विवाद उब्जलईये ओत अंग्रेजिया सन्दर्भ सामग्री मध्यस्थकर्ताकेँ रुपमेँ देखल गेल छैक । व्याख्या गलत नइ छैक, ओना अहि सँ किनको घाटा आ नाफा सेहो नय मिलैय बला छय । तहियौँ सत्य आ यथार्थपरक बात एबाक चाही, से मात्र हमर आशय अछि । ओना मनमर्जी व्याख्या करबाक लेल सबगोटेकेँ छुट अछि । इतिहासक लेखक सभ त मनमौजी अपना अनुकूल व्याख्या अतितमेँ केनैहिए रहता आ आब अहा हम सेहो ओही पथमेँ गमन करय लागब त मिथिला आ मैथिलीकेँ कि होयत । ओना अहि सभ सँ उभर उठि सभकेँ जोडि केँ लँ जेबाक बात होयत त उत्तम ।

मिथिलाबारे मैथिली लेखकबाटै त्रुटि

कान्तिपुरमा २०७५ बैशाख २ गते ‘लोकनायक सलहेस र नया“ वर्ष’ शिर्षकमा प्रकाशित धीरेन्द्र झा प्रेमर्षिको लेखले पाठक माझ विभिन्न भ्रम श्रृजित गरिदिएको छ । आफूलाई मिथिला अभियानी तथा संस्कृतिकविद् भन्न रुचाउने उहा“बाट लेखमा भएका त्रुटिहरु तल उल्लेखित छ । 
१.‘नव वर्षकै दिन मिथिलामा मनाइने जुडशितल...भनिएको छ, तर मिथिलामा बैशाख दुई गते जुडशितल मनाइने परम्परा छ । बैशाख १ गते सतुआइनका रुपमा मनाइन्छ ।
२. ‘बैशाख १ मा फुल्ने गुच्छा आकारको फूल.... भनिएको छ, तर उक्त फुलको नाम आलेखमा कतै उल्लेख गरिएको छैन । एक ठाउँमा ‘वनस्पतिविद्हरुले आर्किडको फूल भन्ने गरेको उक्त फूल फुल्ने रुखलाई स्थानीयले हारमको रुख भन्ने गरेका’ उल्लेख छ । ‘रुख’ को नाम हैन स्थानीय बोलीचालीमा उक्त फूलको नाम पाठकलाई दिन सक्नु पर्छ ।
३. ‘सलहेस फुलबारी नामक वाटिकामा फुल्ने फूल मिथिलाका ‘लोकनायक सलहेस गाथासंग सम्बन्धित’ भनेर उल्लेख गरिएको छ । यहा“ भनिदिऊँ, ‘लोकनायक सलहेस’ र ‘सलहेस गाथा’ दुई फरक कुरा हुन । ‘लोकनायक’ शब्दले पराक्रमी र वीर पुरुष भनेर बुझिन्छ, ‘लोकगाथा’ स्तुतिगानसंग सम्बन्धित हुन्छ, जुन मिथिला क्षेत्रमा मनोरञ्जन सामग्रीका रुपमा बढी प्रयोगमा ल्याइने गरिएको पाइन्छ । पहिले ‘लोकनायक’ त्यसपछि ‘लोकगाथा’ हो । लेखमा ‘लोकनायक’ त भनियो तर त्यो भन्दा पहिले ‘बाटिका’ लाई गाथासंग जोडिएको छ । यो ‘हेरारिकल्ली’ मेल खा“दैन ।
४.लेख लोकगाथामा आधारित छ । त्यसैले यसको बीच–बीचमा सम्बन्धित लोकनायकका ‘गाथा’हरुको साना–साना पंक्तिहरु राखिनु पथ्र्यो,त्यो छैन । सलहेस लोकगाथामार्फत मिथिला क्षेत्र र समाजका थुप्रै विकृति र विसंगीहरु समेत उजागर गराउने परम्परा छ, त्यो परम्परालाई समेटन नसक्नु लेखकको कमजोरी हो । 
५.लेखकले सलहेस फुलबारीलाई शुरुमा स्थानीय(?) लोकआस्थासंग मात्र जोड्न खोजेका छन्, पछि व्यापकता दिन खोज्दा धेरै ठाउँमा चुकेका छन ।  मिथिलाको लोकनायक भनिसकेपछि ‘स्थानीय’ शब्दको प्रयोग गर्दा अन्य स्थानकाहरुको मोह भंग हुन सक्छ । अर्को कुरो ‘सलहेस मात्र सिरहाका हुन’ जस्तो भान पर्ने गरि लेखिएको ‘राजा सलहेससंग सम्बद्ध अधिकांश ऐतिहासिक स्थलहरु सिरहामा पर्छन’ वाक्यले लेखकको मानसिक संकिर्णतालाई पुष्टि गर्छ । 
६. लेखमा दशकौ(?) देखि भव्य(?) मेला लाग्ने गरेको उल्लेख छ । लेखकले ऐतिहासिक स्थलतको वर्णन गरिरहँदा सही तिथिमितिको उल्लेख अनिवार्य हुन्छ । ‘दशकौ’ या ‘भव्य’ जस्ता अमूर्त शब्द र विश्लेषणले वाक्यलाई त लम्ब्याउन सक्ला तर ऐतिहासिक जानकारीहरु ओझेलमा पर्न जान्छ , लेखको यो पनि ठूलो कमजोरी रहयो । 
७.आलेखमा अलिक तल गएर लेखकले ‘लोकनायक’ लाई  मूलतः(?) ‘लोकगाथा नायक’ भनेका रहेछन् । फेरी वास्तविक नाम जयवद्र्धन भनेर सलहेसलाई सातौं–आठौं शताब्दीका ‘महापुरुष’का रुपमा चिनिने गरिएको पनि उल्लेख छ । पढदै अझ तल गएपछि ‘हाल एक खास जातिमा सीमित पारिएको, उक्त जाति दलितमा दरिएको र दलितहरुको समुचित पहु“च शिक्षा तथा अध्ययन–अनुशन्धानका क्षेत्रमा हुन नसकेकाले पनि यिनीबारे खासै ऐतिहासिक अध्ययन हुन नसकेको’ भन्ने आशय अनुचित छ, जातिविशेषलाई प्रश्रय दिनेगरि आएका छन् । आफ्ना ‘लोकनायक’ र ‘लोकदेवता’ बारे अध्ययन गर्नु र संविधानमा मौलिक अधिकार बनिसकेको ‘शिक्षा’ प्राप्त गर्नु दुई फरक कुरा हुन । प्रसंगै नमिल्ने गरि विषयवस्तु लेखमा घुसाइएका छन् ।
८.आलेखमा उल्लेख गरेका इतिहासकार र अन्वेशकहरु मैथिली लोकगाथामा मात्रै केन्द्रित भएकाहरु हुन । इतिहाससंगै सम्बन्धित अन्य विद्याका विद्वानहरुको भनाई तथा सन्दर्भ ग्रन्थहरुलाई पनि समेट्न सकिने प्रशस्तै ठाउ“ थियो , त्यो कुरो खड्किएको छ ।  ‘मनोरञ्जन’ को सामग्री बनाइएको ‘सलहेस नाच’ या अन्य लोकगाथामा मात्रै केन्द्रित हुनेहरुलाई यहा“ स्थान दिनुको प्रमुख कारण तिनीहरु ब्राह्मण र सलहेसलाई ‘अछुत’ बनाएरै हो । लेखकले सजातिय  विद्वानहरुको नाम मात्र उल्लेख गरेका छन् । एक जना गैर–ब्राह्मण रामभरोष कापडी भ्रमरले अघिल्लो साता प्रकाशित पुस्तक या उनलाई पनि उर्दृृृत गरेर लेख्दा राम्रो हुन्थ्यो ।
९.लेखक आफै सलहेस कुन शताब्दीका हुन भन्नेबारे अन्यौलग्रस्त देखिएका छन् । विभिन्न लेखक तथा विद्वानहरुको मत जाहेर गर्दा पनि एउटा निस्कर्षमा पुग्न सकेका छैनन् , हामी जस्ता पाठकलाई झनै अन्यौलता सिर्जना गरिदिएका छन् । त्यसैले उनी आलेखमा पहिले ‘सातौं–आठौ’ं भनेका छन, त्यसपछि ‘पाँचौं–छैटौ’ं शताब्दी भनेका छन । मैथिली भाषाको ‘वर्णरत्नाकर’ लाई समेत उर्दृत गर्दा पनि निस्कर्षमा पुग्न नसकेर ‘चार–पा“च’ शताब्दी भन्नु लेखकको ठूलो कमजोरी देखियो । महेन्द्र मलंगियाको तर्क यदि सहि छ भन्ने त्यसलाई नै मान्दा उपयुक्र्त हुनेथ्यो । आफै पुर्ण विस्वस्थ नभई सकेको विषयवस्तुमा कलम नचलाउ“दा उचित हुन्छ । 
१०.लेखमा सलहेसका नाम सन्दर्भमा विद्वानहरु(?) को मत भनेर उल्लेखित तर्क मात्र ‘शब्दार्थी–विश्लेषण’ संग सम्बन्धित छ । त्यो भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक रुपमा मेल खाने खालको छैन । धिरेन्द्रले मिथिलालाई ‘दोशाँध’मा रहेको राज्य भनेर लेखेका छन, सलहेसलाई मिथिलाका राजा पनि भनेका छन, अनि सलहेससंग सम्बद्ध सिरहा र धनुषाका ऐतिहासिक स्थलको मात्रै चर्चा पनि गरेका छन । सीमा रेखाले छुटयाएको पारी पट्टि रहेको मिथिला तथा सप्तरी, महोत्तरी, सर्लाहीदेखि वाराको सिम्रौनगढसम्मको मिथिला क्षेत्रलाई के भन्ने त ? हो, यहा“ मिथिला राज्य नभनेर उत्तरवर्ती सीमा उल्लेख गरि आफ्नो तर्क राख्न सकिन्थ्यो । लेखक त्यहा“ पनि चुकेका छन् ।
११. ‘सलहेसको गाथागीत तथा नृत्य हेर्न भनेपछि मिथिलाका नरनारिले दिनभरको थकाईलाई चटक्कै बिर्सेर रात छयांगै काटिदिन्छन’ भनेर लेखमा उल्लेख छ । यहाँ ‘रात काटिदिन्छन’ हैन, ‘रात काटिदिन्थे’ हुनु पर्छ । किनभने सलहेस गाथागीत र नाच मिथिलाको गाउँ–गाउँमा हुन छाडेको वर्षौ भईसक्यो । नाचपार्टीहरु भंग भईसके या कालाकारहरु नाच्नै छाडिसके । यहा“ लेखकले झुटको खेति गरेका छन् ।
(नोट ः नागेश्वर यादव ‘नगवा’ (सप्तरी, राजबिराज खर्साल टोल) को यो प्रतिक्रिया कान्तिपुर दैनिकसंगै मेरो मेलमा पनि सम्प्रेषित गरिएको थियो । कान्तिपुरले संवादित अंश प्रकाशित गरेको थियो,शिर्षक अर्कै राखेर )

मिथिलामे ब्राह्मणवाद(I)

काठमाण्डुमे किछु दिन पहिले मिथिला आ मैथिली पर एकटा कार्यक्रमक आयोजन भेल छल । नेपालक प्रथम राष्ट्रपति डा. रामबरण यादवके कार्यक्रमक प्रमुख अतिथि बनाओल गेल रहै । कार्यक्रम विवादरहित नय भँ सकल से बात सामाजिक संजाल सभ मे खुबे चर्चा मे आयल । अपन–अपन इन्ट्रेस्ट अनुसार लोक सभ कार्यक्रमक विषय पर सामाजिक संजाल में प्रतिक्रिया लिखलक । लेकिन अपनाके मैथिली भाषा आ संस्कृति कें सुच्चा अभियानी मानैय बला प्रविणनारायण चौधरी अपन अनलाइनमे जे लिखने छथि, ओईमे विशुद्ध ब्राह्मणवादकेँ पक्षपाति देखबामे आयल अछि । प्रमुख अतिथि डा.यादव पर लिखल गेल हुनकर टिप्पणी दुर्भाग्यपूर्ण अछि । पूर्व महामहिम राष्ट्रपति पर केन्द्रित हुनक प्रहार मिथिला आ मैथिलीके किन्नौह नय जोडत । आलेखमे, हुनक आक्रोशपूर्ण प्रस्तुति गैर–ब्राह्मण पर बेसी देखल गेल अछि । तेँ पूर्व राष्ट्रपतिके मातृभाषाक मौलिकताक ज्ञान नहि रहल पात्रके रुपमेँ ओ प्रस्तुत केने छथि । तहिना नेपालक राजनीतिक विश्लेषक एवं विद्वान प्रदिप गिरीके आलेखमें ‘कथित’ पात्रकें रुपमे उल्लेख केने छथि । हुनके आलेखमे गिरीकेँ उदृत कँके लिखल अछि ‘मैथिली भाषा ब्राह्मण–कायस्थ मे सिमटल छैक, ताहि हेतु मिथिलाक राजनीति गौण छैक’ । इ कडबा सच कोनो मैथिल ब्राह्मणवादीके पचत से असंभव अछि । तेँ एकटा विद्वान कें प्रविणजी ‘कथित’ कहि केँ निचा देखा रहल छथि । ऐतह हम ई कहि दि जे, हम प्रदिप गिरीजी केँ अहि बिचार सँ विल्कुल सहमत छि । ऐहने बिचार वरिष्ठ नेता एवं प्रखर वक्ता रामचन्द्र झा रखलन्हि । झाजी के कहब रहैन्हि, ‘ब्राह्मण–कायस्थक मैथिलीक मानक सही आ अन्य केर गलत छैक’ आलेखमें उदृत केल गेल अछि । ऐहन कडबा सच्च कियो उगैल देत, बहुत दुर्लभ घटना थिक । तइयौ प्रविणजी के लेल रामचन्द्र झाजी ‘रामचन्द्र बाबु’ छथि । यौ श्रीमान्, मिथिला आ मैथिली ओहिना पाछा नय छए, किछु गोटा केँ ऐहने दरिद्र मानसिकता र संकिर्ण विचारक कारण एकर उन्नति अपेक्षाकृत नए भँ पाबि रहल अछि । हाँ, किछु गोटाके रोजीरोटी आ चाँदी कटाई सेहो अहि नामपर भइये रहल अछि । लेकिन अहि सँ मिथिला आ मैथिलीके प्रगति असम्भव आ असम्भव अछि ।

  Caption ::नेपालके राजधानी काठमाण्डुमे ‘चनमा’ नामक विवादास्पद कार्यक्रम पर
 ‘मैथिली जिन्दावाद’ अनलाईनमें मई ३० में प्रकाशित आलेखक एक अंश ।