'हुक्कापाती' वा 'हुक्कालोली' : प्रकृतिको वरदान र समृद्धिको आह्वान

●नेपालको मधेश क्षेत्रमा दीपावली (लक्ष्मी पूजा) को अवसरमा एउटा विशिष्ट परम्पराले घर-आँगनलाई सुशोभित गर्छ। यो हो - जुटको डाँठ (संठी) वा रारी (खर/झार) बाट बनाइएको एक विशेष आकृतिलाई घरको छाना वा छतमा राख्ने चलन, जसलाई स्थानीय भाषामा कतै 'हुक्कापाती' त कतै 'हुक्कालोली' भनेर चिनिन्छ। मधेश क्षेत्रको एक विशिष्ट एवं मौलिक परम्परा, जसले प्रकृति र अध्यात्मलाई जोड्छ।

●यो आकृति हेर्दा सरल देखिए पनि, यसले हजारौं वर्षदेखि चलिआएको सांस्कृतिक, सामाजिक र धार्मिक विश्वासको धरातल बोकेको छ। खासगरी सनपाट (जूट) कै रेसाले बाँधेर प्राकृतिक वस्तुको प्रयोग गरी बनाइने यस परम्पराले आधुनिक समयमा पनि आफ्नो महत्व कायमै राखेको छ।

दिनेश यादव

'हुक्कापाती' वा 'हुक्कालोली' पूर्ण रूपमा प्राकृतिक सामग्री—जुटको डाँठ, खर र जुटको रेसाबाट बनाइन्छ । यो परम्पराले मानिस र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ । यसले हामीलाई सिकाउँछ कि हाम्रो सुख र समृद्धि प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो उपयोग र संरक्षणमा निर्भर गर्दछ । यो प्रकृतिको सम्मान गर्ने एउटा सुन्दर माध्यम हो । यस प्रकारका हस्तकलाहरू प्राय: परिवारका सदस्यहरू मिलेर बनाउँछन् । यसले पुस्तान्तरणको ज्ञान र सीपलाई जोगाउँछ र परिवार तथा समुदायबीचको सहकार्य र सामूहिकताको भावनालाई प्रवर्द्धन गर्दछ ।

दीपावलीको मुख्य पर्व नै धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा हो । यो 'हुक्कापाती'लाई घरको सबैभन्दा माथिल्लो भाग (छाना/छत) मा राख्दा, यो एक प्रकारले देवी लक्ष्मीलाई घरमा स्वागत गर्नको लागि तयार पारिएको 'उच्च आसन' वा 'ध्वजा' को रूपमा लिइन्छ ।

जुटको डाँठ र खर जस्ता वस्तुलाई धार्मिक अनुष्ठानहरूमा पवित्र मानिन्छ। यी वस्तुको संयोजनबाट बनेको 'हुक्कापाती' ले घरको वातावरणमा सकारात्मक ऊर्जाको प्रवाह गर्ने, दुष्ट आत्मा वा नकरात्मक शक्तिलाई टाढा राख्ने र घरलाई शुद्ध बनाउने धार्मिक विश्वास छ। परापूर्वकालदेखि यो विश्वास चल्दै आएको छ कि 'हुक्कापाती' ले घरलाई विभिन्न प्राकृतिक विपत्तिबाट बचाउँछ । यसलाई छतमा राख्दा देवी-देवताको कृपाले घर आगलागी, हुरी-बतास वा चट्याङ जस्ता प्रकोपबाट सुरक्षित रहन्छ भन्ने जनविश्वास छ । यो परम्परा केवल भौतिक सुरक्षाका लागि मात्र होइन । यो परिवारमा सुख, शान्ति, आरोग्य र दिगो समृद्धि भित्र्याउने कामनाको प्रतीक पनि हो । यसलाई वर्षभरि घरमा धन, अन्न र खुसीको भण्डार भरिरहोस् भन्ने प्रार्थनाका रूपमा लिइन्छ ।

दीपावलीको उज्यालोमा छतमा राखिएको यो सरल आकृतिले पर्यावरण मैत्री जीवनशैली, पारिवारिक सद्भाव र अटूट धार्मिक आस्थाको सन्देश दिन्छ । यो परम्परा हामी सबैका लागि एउटा प्रेरणा हो, जसले सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै प्रकृतिसँग एकाकार भएर बाँच्न सिकाउँछ । यो परम्परा केवल घर सजाउने माध्यम मात्र नभई, यो प्रकृति, भक्ति, र सामुहिक उत्सवको एक गहिरो अनुष्ठान हो । यो 'हुक्कापाती' महिनौंसम्म छतमा रहन्छ, जसले वर्षभरि घरलाई दैवी सुरक्षा प्रदान गरोस् भन्ने कामना गर्दछ ।

लक्ष्मी पूजाको साँझ, परिवारका ज्येष्ठ नागरिक वा घरमूलीले विशेष ठूलो आकारको हुक्कापाती (हुक्कालोली) तयार पार्छन् । यसमा आगो बालिन्छ । आगो बालिएको हुक्कालोलीलाई अत्यन्तै श्रद्धाभावका साथ पहिले गृह देउता घर (गोसाईं घर/कुलदेवताको स्थान) मा देखाइन्छ । त्यसपछि त्यो प्रज्वलित हुक्कालोलीलाई घरको प्रत्येक कोठा, भण्डार कक्ष र गाई-बस्तु राखिने गोठ सम्म परिक्रमा गराइन्छ । यो परिक्रमाका क्रममा घरमूलीले भक्तिभावका साथ देवी लक्ष्मीसँग आर्शिवाद माग्दै 'भत्याउने' (स्तुति गर्ने) गर्छन्। उनीहरूको कामना यस्तो हुन्छ:

'घरमा सुख, शान्ति, समृद्धि कायम होस् ।

काल-कष्ट, दु:ख-पीडा हरण होस् ।

कसैकै नजर-गुजर (नकारात्मक दृष्टि) नलागोस्।'

यो अनुष्ठानले भौतिक सम्पत्तिसँगै पारिवारिक स्वास्थ्य, सुरक्षा र मानसिक शान्ति को कामना गर्दछ । यसले घरलाई बाहिरी नकरात्मक शक्ति र दुष्ट नजरबाट जोगाउने एउटा दैवी सुरक्षा घेरा निर्माण गर्छ भन्ने विश्वास छ ।

गृह अनुष्ठान सम्पन्न भएपछि, बालबालिका, केटाकेटी र किशोरकिशोरीहरू एकत्रित भई सार्वजनिक र खुला स्थानमा सामूहिक रूपमा 'हुक्कापाती खेल्ने' चलन सुरु हुन्छ । यो खेलको क्रममा 'हुकापाती शुरू रहे' भन्दै सामूहिक उद्घोष गरिन्छ । यो उद्घोष आफैँमा एक प्रकारको सांस्कृतिक अनुष्ठान हो, जसले उल्लास र ऊर्जाको प्रवाह गर्दछ । नजिकै थरी-थरीका पाटाका पड्काउने र आतिसवाजी (पटाका) गर्ने गरिन्छ, जसले दीपावलीको रौनकतालाई पराकाष्ठामा पुर्‍याउँछ । हुक्कापातीको आगो र पटाकाको प्रकाशले समाजमा नयाँ उमङ्ग र उत्साहको सञ्चार गर्दछ ।

अन्त्यमा, मधेशको ‘हुक्कापाती’ परम्परा केवल दीपावलीको एउटा अनुष्ठान मात्र नभई, यो प्रकृति, भक्ति र सामूहिक जीवनशैलीको एउटा जीवन्त पाठ हो । यसले हामीलाई वास्तविक समृद्धि तब प्राप्त हुन्छ, जब हामी प्रकृतिलाई सम्मान गछौं, हाम्रो घरलाई ऊर्जावान राख्छौं र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, परिवार तथा समुदायमा सुख–शान्ति कायम गर्न सामूहिक रुपमा कामना गर्छौ । सरल जूटको डाँठले बोकेको यो गहिरो अर्थ आजको युगमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण र प्रेरणादायी छ ।