मानकके छडी (लोकमैथिली कविता)

आन्हर भँ जे काज करैय,

एक भगहा बैन फतमा जारी करैय,

जनसकोकार सबालमे मृत्तप्राय: बनल रहैय

ओहेसभ ऐतह अभियन्ता कहबैय ।

जन-जनके फोडबाक जे काज करैय,

मौसमी उलेमा जारी करैय ,

सहोदराके भाषाके बोली कहैय,

ओहेसभ ऐतह अपनाके अगुवा कहबैय ।

लोकशैली जे पसंद नै करैय,

रग-रगमे जक्कर जातिबाद भरलय,

फरक मत रैखते जेकरा भक्कचोहनी लगैय,

ओहेसभ अभियानी कहबैय ।

करिया सोच जे सदखनि रखैय,

मानक शैलीके मात्र अपन बुझैय,

आनक शैलीमे खुर्लुच्ची बनैय,

ओहेसभ अमुक संस्थाके नामपर विज्ञप्ती जारी करैय ।

संकुचित घेरामे जे ओझरायल रहैय,

संसार ओहीके सदखैन मनैय,

अपन परिधी बाहरक लोकके शत्रु बुझैय

ओहेसभ अमुक भाषाके कथिक मुखिया बनैय ।

बौद्धिक अपराधमे जे खुब रमैय,

भाषिक दियादक सफलतामे जैल मरैय,

प्रतिस्पर्धी स्रष्टाके विरोधमे गरदमगोल करैय,

ओहेसभ अपनाके भाषिक मैञ्जन बुझैय ।

मानक छडी सँ जे आनके डङ्गवैय,

छिकाछिकी,जोलहा,ठेठीके अपन नय मनैय

विपैतमे मात्र सभहक शैलीके अपन बुझैय,

ओहेसभ भावभंगिवा आ चोली बदैल प्रचाररतिमे डुबैय ।

#दिनेश_यादव

काठमाडौं (नेपाल)

लोकमैथिली हाइकू

काकाको चप्पल (नेपाली लघुकथा) ( Uncle's Slippers (Nepali Short Story)

दिनेश यादव

गाउँमा घरको बार्दली तल एक जोडी खिइएको र प्वालै प्वाल भएको चप्पल धेरैं दिनदेखि एक निश्चित समयमा संधै देखिन्थ्यो । समय जब बिहानको ठ्याक्कै साढे सात बज्थ्यो, यी जोडी चप्पलको आबाज सुनिन्थ्यो । बाहिर बार्दली तल टकरक्क राखेको देखिन्थ्यो । त्यसै क्रममा खोकी गर्दै एउटा ज्येष्ठ नागरिकको स्वर पनि सुनिथ्यो - ' महिस दुहा गेलह, दूध लऽ आ न (भैंसी दुहि सक्यो, दूध ल्याइ हाल्नुस् ।)

त्यो चप्पलको सम्बन्धमा र दूधको सूचना दिन आउने ती ज्येष्ठ नागरिकबारे मेरो मनमा जिज्ञासा जाग्यो । एक दिन तिनका छिमेकीलाई सोधें ,' भैयारी हौ ! हुराँठ चाचाके भैंस के दुहैछ? '(दाजू ! हुँराठ काकाको भैंसी कसले दुही दिन्छ?) जबाफ आयो, ' बुढ्वा अपने दुहैछ'( बुढोले आफै दुहन्छ )'

फेरी अर्को जिज्ञासा मनमा उठ्यो, तर कसैलाई सोध्ने हिम्मत गर्न सकिन । त्यो जिज्ञासा थियो-' काका संधै भैंसी दूहेको सूचना त दिन आउँछन्, दूध लिएर किन आउॅदैनन्,आए पनि हुन्थ्यो नि ...! आखिर ऊ यही त आउने हुन्, हामी जानु पर्थ्येन !' काकाले यसो किन गर्दा रहेछन् भनेर खोतल्न थालें। यो कुरो धेरैलाई सोधें पनि । सबैले आ-आफ्नै तर्क दिए । त्यसमध्ये एउटा तर्क थियो, ' काकाको घरमा चिया पाँक्दैन रे । त्यही भएर उनी आएको हुनुपर्छ ।' मैले यसैलाई उपयुक्त कारण ठानिन । 'काका यहाँ दूध लिएर आए पनि त चिया खान सक्छन् नी !' मैले ठम्याएँ ।

एक दिन घरमा दूध ल्याईवरी चिया पाकेपछि 'पियो फेको' (मधेशतिर प्रदूषण फैलाउने प्लास्टिकको गिलास :: मैले त्यसपछि सीमावर्ती बजारबाट प्लास्टिकको साटो पेपर ग्लास घरमा प्रयोगमा ल्याएँ) मा चिया लिएर काका समक्ष आफै पुगें । चिया चुस्की लिँदै सोधें- 'काका घरमा सबैजना सकुशल छन हैन ?' काकाले भन्यो, ' सबै सकुशल छन्, दुई छोराहरू खाडी मुलुकमा छन्, बर्षभरीमा लाखौलाख पठाउँछन्....' (नन स्टप तिनले भन्दै थिए )। मैले बीचैमा रोक्दै सोधें - 'काकाको दू:खका दिन गएछ, अब हैन ।'

चाचा एकाएक भावुक बनेछन् । नाकको सिंगान पुछ्दै एक आध पटक खोकी गर्दै फेरी तिनले बेलीबिस्तार लगाउन थाले- 'केटाहरूले पैसा मलाई दिन्नन् । श्रीमतिलाई दिन्छन्, आ-आफ्नो ससुरालीमा ब्याजमा लगाउँछन् । यी हेर्नुस् न प्वालै प्वाल भएको चप्पल लगाउछु (चप्पल हातमा लिएर) । घरमा चिया पाक्दैन, दूध बेचेको पैसा पनि बुहारीहरू बाँडीचुडी लिन्छन् । तीन बिगहा खेतको उब्जनीहरू पनि केटाहरूले आफै राख्छन् । मलाई जीवितमा ५ कठ्ठा खेत दिएका छन् । कृषीकर्ममा खर्च बढी छ उत्पादनले साल भरी पुग्दैन ....।' म मौन थिए, टाउको हल्लाउँदै काकाको कुरा सुनिरहे । आखॉ रसाएको चालै पाइँन । मैले घाँटीमा लपेटेको कलकत्तिया गम्छाले आफ्नो अनुहारलाई पुछें..... । मैले त्यो खिईसकेको चप्पल र बिहानै काकाले दूध नल्याई सूचना मात्र दिन आउनुको कारण जो थाहा पाई सकेको थिएँ ।

मन अमिलो बनेपनि काकाको घरमा गएर कसलाई सम्झाई बुझाई गर्नु ? छोराहरू नै बाआमाको हुन सकेन भने अर्को व्यक्तिले जति सम्झाए पनि हुन्न । तर पनि प्रयासमा लागें । तर, तिनका 'लडाकू बुहारीहरू' का कारण कसैले पनि काकाको घर जान मलाई सल्लाह दिएनन् । काठमाडौं फिर्ने बेला काकालाई एक जोडा लोतीवाला चप्पल दिएँ, त्यसबाट काकाको अनुहार उज्यालो देखें । तिनीबाट थुप्रै आशिष पाएँ ।