मन (#नेपाली_हाइकु)

लक्ष्यमा पुग्न (#नेपाली_हाइकु)

#गाछ ( #लोकमैथिली हाइकु)

१.

छै गाछ तर

देने पेटकुनिया

सुधनी आश

२.

गाछ पे नैछ

मुदा ढाडि गनैछ

फुन्गी चढैछ

३.

गाछ–गाछ में

किलोल करै छय

भेटै ने फल

४.

बिना फलके

गाछ तर बैठके

ढेला फेकैछ

५.

बौआके गाछ

खुखायल टटाय

मारै झटहा

हिन्दी हाइकु (Hindi Hykuu)

नेपाल यादव सेवा समितिमा भुवनेश्वर

नेपाल यादव सेवा समिति काठमाडौं र राधा कृष्ण अतिथि सदनको साधारण सभाले मोरंगका भुवनेश्वर यादवको नेतृत्वमा ११ सदस्यीय नयाँ कार्यसमिति चयन गरेको छ । नयॉ कार्यसमितिको उपाध्यक्षमा महेश्वर यादव, महासचिवमा कपिलप्रसाद रोहिता यादव, सचिवमा सुभाषचन्द्र बिराजी यादव,र कोषाध्यक्षमा चन्द्रभुषण यादव चयन चयन भएका छन् । त्यस्तै, सदस्यहरूमा राजेश्वरप्रसाद यादव,महेन्द्रकुमार यादव,विशेश्वर यादव,जोगेन्द्र यादव 'नुनुबावु', सुरेश यादव र रेणु यादव सर्वसम्मतले चयन भएका छन् ।

अध्यक्ष पदबाहेक सबै पदमा साधारणसभाले पदाधिकारीहरूको चयन निर्विरोध गरेको थियो । अध्यक्ष पदमा ई बलराम यादवले उम्मेदवारी दिएपछि प्रजातान्त्रिक पद्धति निर्वाचन प्रक्रियाबाट अध्यक्षमा भुवनेश्वर यादव भारी मतले विजय भएका हुन । काठमाडौंमा रहेका यादव समुदायका सात सय साधारण र आजिवन सदस्यले मतदान गरेका थिए ।

कार्यक्रममा विभिन्न व्यक्तिको सौजन्यमा विभिन्न विद्यामा विशिष्ट व्यक्तित्वहरूलाई पुरस्कृत तथा सम्मान गरिएको थियो । पुरस्कृत र सम्मानित हुनेहरूमा युवा पत्रकार शिव अधिकारी 'यदुवंशी', नेपालका राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी विवेक यादव लगायतलाई प्रमुख अतिथि शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि राज्य मन्त्री वोधमाया यादवले पुरस्कार राशी र सम्मान पत्र प्रदान गरेकी थिइन । कार्यक्रम ललितपुर सानेपास्थित समिति र सदनको निर्माणाधिन भवनमा सम्पन्न भएको थियो । शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि राज्य मन्त्री बोधमाया यादवो प्रमुख साधारणसभा सम्पन्न भएको हो । पमवर्वाचित रवरवयधारण सभा २०७९ सम्पन्न भयो । सम्पुर्ण उपस्थित यदुवंशि समाजवाट नयाँ निर्वाचित पधाधिकारीहरुको नामावली यस प्रकारका छन् ।

पत्रकार (Journalist)

(मैथिली हाइकु)

संस्कृतिको अनुपम नमुना 'झाँप'

'झाँप' आराधना कलाकृतिको एक अनुपम नमुना हो । देवी-देवतालाई सामान्यत: पुष्प, मिष्ठान र नैवैद्यले आराधना गरिन्छ । लोकमैथिली संस्कृतिमा बाँसका सिन्काको संरचना 'कोढिल'(पानीमा पाइने एक प्रकारको बनस्पति)को सहाराले खडा गरी, त्यसलाई सेतो कागजले बेरेर शिखर शैलीमा मन्दिरको आकार दिइन्छ । अनि त्यसमा स-सना 'पिहुआ' सिन्कमा कपास वा कपरा बेरि बनाईएको कूचिबाट रंगीन कलाकृति बनाएर देवतामा अर्पण गर्नु आराधना वा उपासनाको एक अद्वितीय विधि हो । यसलाई 'झाँप” भनिन्छ । सधारणतया लोकमैथिली भाषामा झाप्नु भनेको छोप्नु हो, अर्थात् संरक्षण गर्नु हो । देख्दा कुनै बस्तुलाई छोप्न प्रयोग गरिने जस्तो देखिने हुँदा यसलाई 'झाँप” भनिएको हुनुपर्छ ।

लोकमैथिली समाज विभिन्न जातजातिले बनेको समाज हो । यहाँ प्रत्येक जातजातिको आ-आफ्नो महत्व र आफ्नो बिशेष कला कौशल रहेको छ। तसर्थ सबै एक आपसमा प्रेम सद्भावको सुत्रमा बाधिका छन र एक अर्काको पुरक भै बसेकाछन । यहाँ कला बिना जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन । जीवन संग कला गासिए रहेको छ । जसले गर्दा भूगोलमा नभये पनि मिथिला देश, आफ्नो कला, संस्कृति र सभ्यतामा बाँचेको छ । यस क्षेत्रको कलालाई विश्व मानचित्रामा मिथिला कलाले चिनिन्छ । कलाकार एससी सुमन पंक्तिकारका मिथिला कला प्रदर्शनीहरुमा झाप कलाकृतिको रुपमा तीन दशक देखि प्रदर्शित हुँदै आएको छ ।

'झाप' मिथिलान्चल मा बसोबास गर्ने माली समुदायले बनाउने गर्छन । जसलाई मालाकार भन्ने गरिन्छ । माली यानी मालाकार जातिको काम फूलको व्यवस्थापन गर्नु हो । फूलको खेती देखि पुजा-आजामा चाहिने फूल तथा अन्य प्रयोजन जस्तो विवाह, बर्तबन्धमा फूलको आपुर्ती गर्ने गर्द्छ्न । वैबाहिक प्रयोजनमा प्रयोगहुने फूलको कलात्मक माला, बेहुलाले सिरमा लगाउने मौर, फूलको खेती तथा आपुर्ती गर्ने गर्दछ्न । यो परम्परागत कला पुस्ता दर पुस्ता हस्तान्तरण हुँदै आएकोछ। झापमा चित्रकरले चारै कुना र बाँकी भागमा बडो निष्ठाका साथ देवी देवता, जनाबर, चरा चुरूंगी, प्रकृतिजन्य आकृतिहरु तथा मिथिला कलाका प्रतिक चिन्ह बाट हातले रंगाएका हुन्छन् । जस मध्ये पन्च देवता, समृधिको प्रतीक हात्ती, गतिशिलताको प्रतीक घोडा, शुभ तथा सौर्न्दर्य को प्रतीक मयुर, गुरुको प्रतीक सुगा लगायत फूल पात को चित्रण गरिएको हुन्छ । जसमा सेतो पृष्ठभुमिमा रातो, पहेलो, हरियो, निलो रङ्गको प्रयोग गरिन्छ । कालो रङ्ग वर्जित हुन्छ । झाँप मन्दिरमा रहेका देवी देवतामा, कुल देबता यानी गोसाइ घर तथा ग्राम देवताका थान, गहबरमा चढाईन्छ । मिथिलान्चलको गाउँ-गाउँ रहेको ब्रम्हस्थान, गहबरका रुखहरुमा रगींचगीं झुन्डिएको झाँप खास गरी दशैंको पुजा घरमा, कृष्णाष्टमीमा, सिरूवामा, घडी पर्वमा र यस्तै पर्वहरूमा भाकलको रूपमा वा यत्तिकै पनि चढाईन्छ । गोसाइ घर भित्र यस्ता चाड पर्वहरुमा झाँप अनिवार्य रुपले फेरिन्छ । मध्य–तराई मिथिलादेखि सुरु भै पूर्वी तराईको भूभागमा विकसित भै, विशेषतः कोशी नदीको वारिपारि मैथिली भाषी तथा थारु समुदायका घरका भित्तामा लेखिएका चित्रहरुमा लोककलाको विस्तृत स्वरुप देख्न पाइन्छ, जो यो क्षेत्रको मात्र नभइ हामी सम्पूर्णको कला विशिष्टता हो । परम्परागत रूपमा महिलाकै हातबाट घरको भित्तामा आफ्नो मनमा उठेका स्वाभाविक कल्पना तथा उद्वेगलाई घरकै खर बाँस, गोबर, माटो जस्ता घरेलुु सामग्रीबाट लिपपोत गरी तयार पारिएको भित्तामा प्राकृतिक रङबाटै विभिन्न स्वरूपमा चित्रांकन हुने गर्दछ ।

यो परम्परा शताब्दीऔं देखि चलि आएको छ। उहिले उहिले झाप बनाउने महिला पुरूषहरू बडो सिपालु हुन्थे । मिथिला कलाको लिखित इतिहास हेर्दा, परम्परागत शैलीमा घरका भित्तामा मात्रै सीमित रहेको मैथिली चित्रकला सन् १९३४ बाट सार्वजनिक चासोको विषय बन्यो । सन् १९३४ को भूकम्पमा परी भत्किएका मिथिला क्षेत्रका घरमा भेटिएका चित्रहरूबारे खोजी गर्न थालेपछि यसको चर्चा हुन थालेको हाे । त्यसअघि मिथिला चित्रकला मैथिली समुदायमा मात्रै सीमित थियो । खोजकर्ताले फेला पारेका चित्रकलामा अनुसन्धान भयो । अनुसन्धानले ती चित्रकला शताब्दीऔं पुराना भएको पत्ता लगायो । सन् १९३४ मा भेटिएका ती चित्रकला अहिले ब्रिटिस लाइब्रेरीमा संगृहीत छन् ।

सन् १९६० को दशकमा मिथिला क्षेत्रले भोगेको खडेरीपछि भारत सरकारको ध्यान पनि मिथिला चित्रकलातर्फ केन्द्रित भयो। । त्यसपछि भारतमा पनि मिथिला चित्रकलालाई व्यवस्थित बनाउने अभ्यास सुरु भयो। भित्ता बाट कागतमा रूपान्तरित भै यसलाई व्यावसायिक करन गरियो। कागतमा रूपान्तरण पश्चात् मिथिला चित्र लिखिया विश्वभरी कला प्रेमि तथा संग्रह कर्ता को प्रमुख रोजाइमा परे। तर पनि मेरो अनुसन्धानले झापमा गरिने चित्राकनले भित्ता बाट मिथिला कला कागतमा यानी पट चित्रमा भयेको इतिहास शताब्दीऔं देखि चलि आएको देखाउ छ। तसर्थ यस कलाको कागत मा रुपान्तरण शताब्दीयौ पहिले भौसकेको थियो । जसको प्रत्यक्ष उदाहरण झाप हो । व्यावसायिक करण मात्र सन १९३४ देखि १९६० को दसकमा भएको हो भनी भन्न सकिन्छ । भारतीय शोधकर्ता र कला अभियन्ता सुनिल कुमार भन्नु हुन्छ, "झाप मिथिला संस्कृतिमा मात्र होईन, यो भारतीय राज्य बिहार वैशाली, पूर्णिया एवं अंग प्रदेश देखि लिएर बंगाल र ओडीशा लगायत प्रदेशको ग्रामीण संस्कृतिमा प्रचलित छ, विषेश गरेर खेती हुने भूभागमा । झांप मंजूषा कलाको महत्पवूर्ण भाग हो जसमा उसको परम्परा देखिन्छ । यसमा नेपाल, भारत गरि बृहत अनुसंधान हुनुपर्छ । "जसले विभिन्न जातजातिको छुट्टाछुट्टै क्षेत्र विशेषमा बसोबास हुनु र उसको खानपान, रीतिरिवाजमा पनि अन्तर हुनु स्वाभाविक हो । यसरी उनको मूल तत्व एउटै भए पनि हस्तशिल्प र कलाकर्ममा विभिन्नता हुने गर्दछ । जसलाई किसान संस्कृति भन्न सक्छौं । किसान संस्कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष हो माटो । खेतीपाती, खेतीको लागि खनजोत र सिँचाइ, भित्तिचित्र र मृत्तिका उत्कीर्णन कला, हस्तकला, गायन तथा नृत्य एक अर्कोसँग जोडिएर रहेको छ । हामीसँग जीवन्त कलाको रुपमा रहिआएको छ । हाम्रो मौलिक कलाको रुपमा आज पनि हाम्रो लोक परम्पराको रुपमा परापूर्वकालदेखि रहिआएको छ ।

यस्ता चित्र सामान्यतः परम्परागत सांस्कृतिक विधि–विधान विवाह, ब्रतबन्ध जस्ता सामाजिक संस्कारको बेला तथा चाडपर्व पूजा–आजा, व्रत–तिहार आदिमा लेखिन्छ तथा सम्पादन गरिन्छ । मिथिलामा चाडपर्व पूजाआजा, व्रत–तिहार आदिमा घरआँगनदेखि ‘गोसाउनी घर’ यानी पुजाकोठा सम्म गोबर माटोले लिपी पवित्र तथा दुरुस्त बनाइन्छ ।

पुजा पूर्व गरिने तयारी घरका ज्येष्ठ पुरुष तथा महिला सदस्यद्वारा बिहान लिपिएको आँगनमा भिजाइएको आरुवा चामललाई सिलैटोमा पिसेर तयार परेको घोलले आँगनदेखि गोसाइघरमा भगवतीको पिठसम्म लामो आकारमा सिन्दुर, पिठारले अरिपन लेखी, आफ्नो जातीय, कुल परम्परा अनुसार देवी–देवतालाई आह्वान गरी पुजाआजा गरिन्छ । भूमिमा लेखिने आकृतिलाई अरिपन भनिन्छ भने, भित्तामा लेखिने चित्र भित्तीचित्र हुन ।

। यिनमा प्राचीन लोकमैथिली संस्कृतिको सम्बन्ध अटुट रूपमा रहेको छ । मिथिलामा आज पनि विभिन्न पुराण, रामायण तथा महाभारतमा वर्णित प्राचीन स्थान तथा आश्रमको ज्ञान प्रस्तुत चित्रले दिन्छ । मिथिला संस्कृतिलाई देवी जानकीको नामबाट मैथिली पनि भनिन्छ । जानकीको जीवन आदर्श मिथिला संस्कृतिले संवहन गर्दै आएको आदर्श हो । यस क्षेत्रका कलाको आदर्शमा पनि त्यही परम्परा अन्तर्निहित छ । भित्तिचित्रमा भित्तामा ज्यामितिय आकार, कलापूर्ण अभिप्राय, पारंपरिक आकल्पन, सहज बनावट र अनुकरणमूलक सरल आकृतिमा निहित स्वच्छंद आकल्पन, उन्मुक्त आवेग, रेखिक ऊर्जा र चाक्षुष सौंदर्य सृष्टि प्रस्तुत हुन्छ । मोरङ नेपालको पूर्वी तराईको पौराणिक ऐतिहासिक जिल्ला हो । यहाँको कृषि संस्कृतिको आफ्नै भाषा र समृद्ध साहित्यिक लोक परम्परा छ । चित्रकला र हस्तकलाको जीवन्त परम्परा छ जुन एक पुस्तादेखि अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ । यहाँका गाउँमा माटोको घरहरूमा महिला कलाका विभिन्न रुप उदाहरण स्वरुप देख्न सकिन्छ । चित्रकला परम्परा जाति अनुसार फरक हुन्छ ।

दुर्गा पूजाको अवसरमा दशैंको छठौं दिन निशा बलिको लागि जोडी बेलको फलको चयन गर्नु पर्ने हुन्छ, जसलाई तोड़नु भन्दा पूर्व पूजा गरि रातो कपडामा बाधी आमंत्रित गरिन्छ, जसलाई 'बेल-नोती' भनिन्छ । यसै क्रममा बेलको गाछीलाई पूजा गरिन्छ । पूजा गर्दा झाँपद्वारा अलंकृत गरिन्छ । दशैं यानी फूलपातिको दिन आमन्त्रण गरेको बेलालाई दशैं कोठामा भित्र्याईन्छ । अष्टमीको दिन देवीको आव्हान गरी घरको भित्तामा देवी दुर्गाको चित्राकन गरिन्छ । मोरङ, विराटनगर १२, निवासी रिता सहनी भन्नुहुन्छ, ‘हामी सहनी मल्लाह जातिमा हाथको पञ्जाले दिइने थप्पा देवीको सिँगार हो । दशैं, सिरुवा, रामनवमी जस्ता चाडमा गोसाइघरको भित्ता, मोखा यानी मूलद्वारमा दाहिना हातले पिठारको थप्पा दिई सिन्दुर लगाइ अचरी र झाँप चढाउँछौं । फूल, पान, सुपारी, मिठाई देवीलाई चढाई पूजाआजा गरिन्छ । वर्षभरि जतिचोटि ग्रहण लाग्दा अनिवार्य रुपले झाँप र अचरी फेर्नुपर्छ । किनकी ग्रहण लाग्दा जुठो यनी अशुद्ध हुन जान्छ ।’

आजको आधुनिकतामा कतिपय ठाउँमा हातले चित्राकंन गर्ने परम्परामा ह्रास आउन थालेको छ । अब हाथले चित्राकंनको ठाउँमा यस माथि रंगीचंगी कागजको प्रयोग हुन थालेको छ ।उहिले उहिले झाप बनाउने महिला पुरूषहरू बडो सिपालु हुन्थे हाल यसमा नयाँ पुस्ताको त्यतिसारो चासो र रूचि देखिन्न । जे होस्-यो उपासना विधीको एक कलात्मक नमुना त हो नै । यस आराधना विधीबाट मिथिला संस्कृतिमा मौलिक रंगकर्मको विकास हुदै आएको हो । मिथिला चित्र वा मधुवनी आर्टको यो झाँप जननी पनि हुन । मेरो कला यात्राको क्रममा शुरू देखिनै 'झाँप' प्रतिष्ठापन कलाकृतिको रुपमा प्रस्तुत हुँदै आज अन्तर्राष्ट्रिय प्रर्द्शनी सम्म आइपुगेको छ । आधुनिकताको मारमा परेको कला र कला परम्पराहरुलाई सजग भै संरक्षण गर्नु परेको छ, किनकी यो हाम्रो धरोहर हुन । (आलेख र चित्र वरिष्ठ कलाकार एससी सुमनको वालबाट साभार) artistsuman.scd@gmail.com

अनेकतामा एकता (#नेपाली_कविता)

मानिसका सोच अनेक

चिन्ता र प्रतिक्रिया अनेक,

यी सबैका कारण अनेक,

कारणहरूको प्रकार अनेक,

प्रकारहरूको स्वरूप अनेक,

स्वरूपहरूको परिभाषा अनेक,

परिभाषाहरूको शब्दजाल अनेक,

शब्दजालहरूको रिंगाउने अर्थ अनेक,

प्रत्येक दिन अर्थहरूको अर्थ लाग्छ अनेक,

खण्ड-खण्ड खण्डित विश्वास अनेक,

मानौं समग्र नैतिकताको बन्यो परिहास अनेक,

नेता-कार्यकर्ता मात्र हैन बुद्धिजीविको मानसिकता अनेक,

त्यो मानसिकतामा आक्रोश अनेक,

आक्रोशको प्रकृति अनेक,

प्रकृतिको प्रस्तुति अनेक,

प्रस्तुतिको दलगत भाव अनेक,

त्यो भावमा आस्था अनेक,

आस्थामा दासता अनेक,

दासतामा विवशता अनेक,

विवशतामा बंशाणु गुण अनेक,

बंशाणुमा दरिद्रता अनेक,

दरिद्रतामा भयको प्रकार अनेक,

भयमा भयभित हुने मानसिकता अनेक,

भयभित भई मतमा विभाजन अनेक,

मत विभाजन गर्ने मालिक अनेक,

मालिकको जडि सुंघ्ने बाहाना अनेक,

जडिमा मोहनी मन्त्र अनेक,

मोहनीमा स्वार्थ अनेक ,

स्वार्थमा जनताले भोट दिने पार्टी अनेक,

अनि किन गर्ने अपेक्षा अनेक,

के गर्छौ बोकेर यतिका अनेकता?,

व्यर्थ छ आफूबीच राखेर क्लेश अनेक,

के गर्छौ बोकेर छिनालिएका मूल्य-अवशेष अनेक,

त्यसैले आफूहरूबीच नखोज विभाजन अनेक,

विभाजनमा छ कमजोरी अनेक,

कमजोरीको फाइदा लिने भेटिन्छन् अनेक,

फाइदा आफू-आफू मिलेर गए पाइन्छ अनेक,

एकताले शक्ति संचय हुन्छ अनेक,

शक्ति संचयमा ऊर्जा अनेक,

ऊर्जामा सामथर्य अनेक,

सामथर्यले भेटाइन्छ लक्ष्य अनेक,

त्यसैले सबै बन एक,

अनेकतामा खोज एकता !!!

~~~●~~~●~~~●

#दिनेश_यादव (2079/06/21, जन्मदिन) ।।

https://tesroaakha.com/content/13240

लोक देवता: दिहबार बाबा (The Folk Deity: Dihbar Baba)

#लोकमैथिली भाषीके गजब आ सजीव पेन्टिङ ! जय दिहबार बाबा , जय ग्राम देवता ! हमर गामक दिहबार थान एहने छै, आनो गाममे अहिना भेटयैक छै । एकरा ग्रामदेवता सेहो कहल जाइछ । बाबाके सामुहिक रूप सॅ समस्त ग्रामिणसभ मिलके अखरहुआ पुजामे मुंगवा लडू चढबैत छै। प्रसादके रूपमे जाइत/परजाइत सभके बाँटल जाइछ । बाबाक' थान गाछीतर भण्डारा आ बाबाजीक' धियान त नियमित होइते रहैछ ।

बाबा थानतर भण्डारामे चुरा,दहि, चिनी आ अमोट आडमणी लेनिहार साधुसन्तके खुवाओल जाइछ । कहियो बकेनमा भैसीक दूधमे पकाओल गेल खीर सेहो धियानक प्रसाद होइछ । ई विशुद्ध प्रकृति पुजा अछि । माटिके #धुपदानीमे सरर, धुमनके धुप बाबाके देखाओल जाइछ । अखन #अगरबत्ती बेसी प्रयोग होइछ । गामक दर्जी (मुस्लिम समूदाय) द्वारा बनाओल गेल चनमा दिहबार बाबाके अनिवार्य चढाओल जाइछ । #दशहरामे सउझुका दीप दश दिन तक नेसल जाइछ । झिझिया नृत्यगानमे चर्चा भेल बरहबाबा एहा दिहबार छियैक । .....साक्षात् दिहबार बाबाके अपन सजीव पेन्टिङ मार्फत् जन-जनके समक्ष लएबाक लेल भाई #हरिओम_मेहताके बहुत-बहुत धन्यवाद तथा शुभकामना !

‘दिहबार बाबाके ब्राह्मणीकरण’

सम्पूर्ण विश्वके समस्त मैथिलके एक मंच पर आनय लेल अपनाके एक प्रतिबद्ध संगठन दाबी करैवाला ‘मैथिल मंच’ दिहबार बाबाके ब्राह्मण बनेबाक आतुर देखा रहल अछि । कहैले त ई संगठन अपनाके मिथिलाके एतिहासिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक आ राजनीतिक धरोहरके सहेजकय विश्वपटल पर ‘मिथिला’ के पहचान पुनः स्थापित करयलेल सक्रिय रहल बात करैत अछि । मुद्दा अई संस्थाके हिडेन भेस्ट इन्ट्रेस्ट मिथिलामे ‘ब्राह्मणवाद’ के प्रचार बुझाइछ । अइ संगठनद्वारा संचालित अनलाइन ‘मैथिल मंच इन’ मे प्रस्तुत कयल गेल सामग्रीके किछु अंश एतेह परैस रहल छी । यी सामग्री पढलाके बाद अहा हमर ग्रामदेवता ‘दिहबार बाबा’ नय ‘ब्राह्मण देवता’ बैन जेबाक प्रतित होमे लागइछ । सामग्रीमे ‘दिहबार बाबा’ सभहक देवता आ आस्थाके केन्द्र कहल गेल छैक, मुद्दा ब्राह्मण जातिके यशोगान आ महिमा मण्डन करैवाला गीतसभ राखि ब्राह्मण देवताके रुपमे दिहबार बाबाके बनाओल गेल छै । ‘ब्रह्म’ शब्द जोडि के ब्रह्म बाबा कियैक कहल गेल छैक तक्कर पुस्ति आलेखमे नय कयल गेल छैक, मुद्दा ‘ब्रह्म’ माने ‘ब्राह्मण’ पुस्ति करबाक फेरमे ‘मैथिल मंच’ अंधाधुंद लागल बुझाइछ । मैथिल मंचमे लिखल किछु अंश पढल जाए–

'...........सभ गामक पाछू एकटा लोक देवता छथि जनिका प्रति गामक सभ लोक आ सभ जाति पूर्णतह आस्थावान रहैत छथि आ ओ छथि गामक डिहवार वा ब्रह्म बाबा | गामक कोनो पीपरक गाछ तर हिनक बास छन्हि जे ओहि समस्त गामक सभ तरहेँ रक्षाक भार अपना पर रखनेँ रहैत छथि | एहि ब्रह्म पूजाक प्रारम्भ कहिया सँ आ कोना भेल तकर कोनो प्रमाण प्राप्त नहि अछि | हिनक सम्बन्ध मे जे लोक कथा अछि से एना अछि | पूर्व काल मे यदि कोनो ब्राह्मणक सद्यः उपनीत बालक अकाल काल कवलित भय जाथि किम्बा गामक सज्जन महापुरुषसमाजसेवक त्यागी करुनाशील ब्यक्ति जे अपन जीवन काल मे आचरण ,स्वभाव सँ लोकोपकारी रहल होथि |ककरो कहियो अनिष्ट नहि कएने वा सोचने होथि |ओ गामक लोक वेद जीव जंतु ,गाछ वृक्ष ,माँटि पैन सबहक रक्षक होथि | एहने शुद्ध ,निश्छल परोपकारी बटुक कालान्तर मे ब्रह्म वा गामक डिहवार बनि जैत छथि | मिथिलाक प्रायः प्रत्येक गाम मे विभिन्न विभिन्न नामक डीहवार ब्रह्म भेटताह |एहि सँ सिद्ध होइछ जे ब्रह्म एकटा पद थिक जे गामक रक्षक हुतात्मा केँ प्रदान कएल जाइछ | ई गामक विशिष्ट आत्माक प्रतीक थिकाह | देवात्माक नाश नहि होइछ आ ने ओ भूत ,प्रेत ,पिशाच योनि मे जाइछ |कोनो दुष्टात्मा कथमपि ब्रह्म पद नहि पाबि सकैत अछि | ई हुतात्मा गामक कोनो पवित्र ब्यक्तिक देह मे प्रवेश कए ओकर आत्मा केँ माध्यम बनाय गामक भूत ,वर्त्तमान ओ भविष्यक कथा तथा आगत आपत्ति बिपत्ति ,रोग शोक ,सुख आनंद सँ जनगण के परिचि कराय आगामी संकट ,रोग सोग सँ बचबाक उपाय कहि जन साधारण केँ सचेत कए दैत छथि | ई ब्रह्म गामक कोनो शांत एकांत स्थान मे पीपरक गाछ तर रहैत छथि जे गामक ब्रह्मस्थान कहबैत अछि | पीपरक जड़ि मे माँटिक चबुतरा आ चबूतरा पर बाँस मे फहरैत लाल रंगक ध्वजा ,गाछ मे अनेकानेक भत्ता लपेटल जनउ आ पीरी पर चढाओल फूल ,पान अक्षत ,दूध .पीठी आ घीक प्रवाहित धार ,कात मे सजाओल माँटिक घोड़ा | प्रत्येक गाम मे सालक कोनो दिन विशेष सामूहिक पूजा होइत अछि |ब्रह्मस्थान मे ढोल पिपही ताशा ,सिंगा बजैत अछि आ घरे घर सँ फूल पान प्रसाद चढ़ाय लोक पूजा करैत अछि आ ब्राह्मण कुमारि भोजन करबैत अछि | एहि प्रसंग मे लोक कंठ मे किछु परम्परागत गीत अछि जे गाम आ क्षेत्र भेदेँ अलग अलग अछि | आब हम अपन क्षेत्रिय ब्रह्मगीतक किछु बानगी पेश करए जा रहल छी ——

[१] ब्राह्मण बाबुक अंगना मे पीपरक गछिया ,ताहि तर ब्रह्म निवास हे !

घोडबा चढ़ल आबथि ब्राह्मण दुलरुआ ,शक्ति जोति कएने परगास हे !

बिछि बिछि मारू ब्राह्मण दुष्ट कसैया ,दुःख शोक करू ने बिनाश हे !

गाम केर सकल मनोरथ पुरियौ ,ब्रह्म बाबा अहीँ केर आश हे !

[२] प्रजा पूत पर घोर विपतिया ,ब्राह्मण बाबू सूनू ने पुकार यौ !

अहँ बिनु ब्राह्मण के दुःख हरतै, ब्रह्म बिनु सुन संसार यौ !

पापी पापक बाढ़ि भेल अछि ,घेरने शोक विकार यौ !

भुजा उठाय संहारू खल दल ,शक्ति अनेक प्रकार यौ !

[३] ब्राह्मण बाबुक छतिया मे देवता केर बल छन्हि, दुष्ट करथि संहार हे !

प्रजा पूत केर रक्षा खातिर ,हिरदय नीक विचार हे !

माथा गोखुर टीक जनेउआ चन्दन सुन्दर शोभ हे !

पहिरन पीताम्बर चकमक कर, पूजा पाठक लोभ हे !

अमृत लोटा हाथ मे सोटा ,भक्त ने करथि उदास हे !

जीव जंतुकेर पालक ब्राह्मण ,सभ जन हिनकर दास हे |

[४] चढ़ि के खरमुआ ब्राह्मण बाबू अएला भक्तक द्वारि हो रामा !

मुँह मे मन्त्र हाथ मे आशीष ,सुनि के भगत पुकार हो रामा !

अक्षत फूल ,चानन ,जनोऊ लय ,जे कर हिनक गोहारि हो रामा !

सदय रहथि सदिकाल भक्त पर ,सभटा

विपत्ति पछारि हो रामा |

[५] कमलक आसन देल बाबू ब्राह्मण ,गंगाजल स्नान यौ !

अक्षत मधु और दूध घी भोजन ,फल फूल और बीड़ा पान यौ !

आरव चौरक पीठी देलहुँ,चरखा सुतक जनोउ यौ !

आफद विपद हरण करू ब्राह्मण ,दीन हीन सुधि लेहु यौ !

दिहबार बाबासँ सम्बन्धित किछु लिंक

i.https://www.maithilmanch.in/about-us/

ii. https://www.youtube.com/watch?v=Ao23JGR27VA

iii.https://madheshlive.com/2020/11/4357

iv. https://www.bbc.com/hindi/india/2016/06/160627_bihar_folk_deities_tk

लोकमैथिलीमे चार हाइकू (Four Haikyuu on Lok-Maithili)